Брант. Во „Жртвопринесување“, сомнежите на Александар после посетата на Марија се сомнежи во сопствената вера; сомнежите на Марија, која не се решава да му се оддаде на Александар, се поврзани со вистинитоста на љубовта. Дали сепак може да се зборува за еден ист сомнеж?

Тарковски. Единствен начин да се покаже искреноста на овие двајца херои е да се надмине почетната невозможност на нивните односи. Заради тоа секој од нив е должен да се издигне над сите различности.

Брант. Дали филмот „Жртвопринесување“ е развиток на Вашите уметнички потраги?

Тарковски. Ако зборуваме сериозно, во тој филм ми успеа целосно да го разоткријам моето разбирање на светот од страна на современиот човек. Но, од уметничка страна, „Носталгија“ ја ставам над „Жртвопринесување“, бидејќи тој не е изграден врз развој на некаква идеја или тема. Неговата единствена цел е поетскиот образец, додека „Жртвопринесување“ се заснова на класична драма. Токму затоа давам предност на филмот „Носталгија“. Секогаш се восхитував на Бресон за она чувство на преемственост или логички взаимности, кои се создаваат од филм во филм. Тоа чувство се појавува од законитоста на такви епизоди како, на пример, излевањето на чаша вода во мијалник секое утро. Тоа го сметам за многу важен момент. Не ги сакам случајностите во филм. Најпоетскиот образец, дури незначителен и неоснован, секогаш е закономерен, а не случаен.

Брант. Се има впечаток дека филмот „Сталкер“ е близок до „Жртвопринесување“.

Тарковски. Точно. За мене „Жртвопринесување“ од сите мои филмови е внатрешно најпоредочен. Станува збор за опсесивната идеја на чистота и сувереност на сопственото „јас“, која може да го доведе човекот до избезуменост.

Брант. Зошто го избравте свети Антониј како централен лик на еден од Вашите следни филмови?

Тарковски. Ми се чини дека сега е многу важно да се размисли над онаа противречност што секогаш постоела во срцето на човекот: што е светост и што е грев? Дали е воопшто добро да се биде свет? За Православната црква, поимот на заедничарење со другите луѓе е еден од централните. За православните христијани, Црквата е обединување на луѓето, поврзани со исти чувства со иста вера. Кога светецот го напушта човечкиот свет и заминувам во пустина, природно го поставуваме прашањето, зошто тој го направил тоа? Одговорот се сугерира самиот: затоа што тој сакал да си ја спаси сопствената душа. Во таков случај, дали тој размислувал за останатото човештво? Мене цело време ме мачи прашањето за соодносот меѓу спасението на душата и учеството во животот на заедницата.

Брант. Но, зошто сепак го избравте свети Антониј?

Тарковски. Можеше да биде било кој друг… Во дадениов случај, мене повеќе ме интересира со каква цена се достигнува рамнотежата меѓу материјалното и духовното. Се плашам дека оние што мислат дека нашле излез, не ја кажуваат целата вистина.

Брант. А што ќе кажете за Вашата идеја на филм за Хофман?

Тарковски. За Хофман! Тоа е стара приказна. Многу сакам да ја употребам таа тема, за да поговорам за романтизмот воопшто и засекогаш да завршам со тоа. Ако ја помните историјата на животот и смртта на Клејст и неговата невеста, ќе разберете што имам предвид. Романтичарите се обидувале да го претстават животот поинаков од она каков што тој во суштина е. Нив најмногу ги плашела рутината, стекнатите навики, односите со животот како со нешто предодредено, предвидливо. Романтичарите не се борци. Кога тие гинат, тоа се случува заради невозможноста на мечтата, создадена од нивната фантазија. Мислам дека романтизмот, како начин на живот, е многу опасен, зашто придава првостепено значење на личниот талент. Во животот сите нешта се поважни, отколку личниот талент.

Брант. Во што конкретно се пројавува Вашиот однос кон Православната црква?

Тарковски. Тешко е да се каже во што конкретно. Јас живеев во Советскиот Сојуз, се преселив во Италија, а сега се наоѓам во Франција, немав можност да поставам нормални односи со Црквата. Ако одев на служба во Фиренца, таа се одржуваше на грчки, а друг пат – на италијански и никогаш на руски. Се разбира, зборувам за Грчката православна црква. Неодамна бев длабоко потресен од средбата со владиката Антониј (Блум) во Лондон. Односите со Црквата претпоставуваат релативно утврден режим на живот. Јас сум во ситуација на човек, кој преживеал бомбандирање, затоа е тешко да се очекува да имам нормални односи со Црквата.

Брант. Постои мислење, дека Луначарски, писателот и болшевик, говорел за религиозниот карактер на револуцијата од 1917 година. Што ќе кажете за тоа?

Тарковски. Каде го зборувал тоа? Глупости! Освен со тоа што сакал да го истакне својот восхит од револуцијата. Но, се сомневам дека тој искажувал вакво мислење, иако кога требало да се извојува популарност, некои комесари зборувале и признавале сè и сешто.

Брант. Имам впечаток дека Вас Ве привлекува темата на Апокалипсисот, како да сакате да го приближите.

Тарковски. Не, само се обидувам да го разберам нашето место во денешниот свет, а Апокалипсисот говори за крајот на сè…

Брант. Во својата книга „Духовидци“, Оливие Клеман пишува дека философот Фјодоров сакал да ја претвори традиционалната индивидуална тема на аскетизмот во колективна, според негово мислење, тоа треба да доведе до радикални промени во културата. Што мислите за тоа?

Тарковски. Ако аскетизмот и внатрешните духовни усилби можат да повлијаат на светот, тогаш зошто развитокот на општеството во текот на четири илјади години довело до вакви катастрофални резултати? Пред две илјади години имало потреба од Голгота, за да се упати човештвото кон патот на вистината. Но и тоа не помогнало. Мачно е да се осознава бесполезноста на слученото, иако во одредена смисла Голгота им помогнала на луѓето да стекнат стремеж кон духовните висини. Ако ја немало неа, тогаш би немало ништо.

Брант. Неколкупати видов дека го читате Берѓаев. Дали се сметате себеси за негов следбеник?

Тарковски. Секако, не! Јас не ги споделувам неговите гледишта. Некогаш тој го поставува проблемот на таков начин што можеш да помислиш дека тој го знае неговото решение. Не им верувам на таквите луѓе, како Штајнер или Берѓаев. Во спротивно, ние треба да признаеме дека има луѓе со претходно дадено знаење, а тоа е невозможно!

Брант. Зошто христијаните понекогаш велат: „Христос е единствениот одговор“?

Тарковски. Единственото нешто што вистински го имаме е верата. Волтер рекол: „Ако не постоел Бог, Него требало да го измислат“ и не затоа што тој не верувал, иако и така било. Причината не е во тоа. Материјалистите и позитивистите сосема неточно ги протолкувале неговите зборови. Верата е единственото нешто што може да го спаси човекот. Тоа е моето најдлабоко убедување. Инаку, што би можеле да направиме? Тоа е единственото нешто, кое човекот неспорно го има. Сè друго е несуштинско.

Брант. Како Вие ќе ги интерпретирате зборовите на Достоевски: „Убавината ќе го спаси светот“.

Тарковски. Таа изрека била подложена на многубројни толкувања, понекогаш вулгарни и примитивни. Со сигурност, кога Достоевски говорел за убавината, тој предвид ја имал духовната убавина која, на пример, ја имале кнезот Мишкин или Рогожин, а не физичката убавина, како на Настасја Филиповна, која всушност била обична падната жена…

Брант. Говоревте дека човекот треба да твори по образот и подобието на својот Создател…

Тарковски. Тоа истовремено е и важно, и неважно… За мене е исто како да дишиш чист воздух…

Брант. Дали ги разграничувате поимите уметник и светец, монах?

Тарковски. Секако, тоа се различни животни патишта. Светецот или монахот не творат, бидејќи не се поврзани непосредно со светот. Обичната позиција на светецот или монахот е неучеството. Таа идеја има многу заедничко со источните верувања, нешто слично во будизмот. Додека уметникот… бедниот несреќен уметник… треба да шлапа по кал, во центарот на сето она што се случува наоколу. Сетете се на францускиот поет Рембо, кој посакал да не биде поет. Можат да се најдат многу вакви примери.

Кон монахот чувствувам сожалување, зашто тој живее половичен живот, реализирајќи само дел од себе. Уметникот ќе го распламти својот талент, тој може да застрани, да биде заблуден, неговата душа е секогаш во опасност.

Истовремено не треба светецот да се противставува на поетот, како ангелот на ѓаволот. Сè зависи од тоа во каква ситуација се наоѓа човекот. Светецот наоѓа спасение, уметникот можеби не. Јас верувам во божествена предназначеност.

Херман Хесе рекол: „Целиот свој живот сакав да станам свет, но сум грешник Можам само да се надевам на помошта од Господа“. И јас сум уверен дека моите дејствија ќе доведат до саканите резултати…

Постои сличност меѓу светецот и уметникот, но неопходно е да се види и разликата, која се состои во тоа што човекот или се обидува да биде сличен на својот Создател, или се стреми да ја спаси својата душа. На тој начин, прашањето е или за спасение на самиот себе, или за создавање на духовно побогата атмосфера во целиот свет. Кој знае уште колку ни остана да постоиме? Треба да живееме со таа мисла, дека Господ утре може да нè повика кон Себеси. Многу гении го потрошиле животот, обидувајќи се да одговорат на прашањето што Вие ми го задавате. Тоа е тема за филм! Ако се обратам кон ликот на свети Антониј, најверојатно, ќе ја допрам неа. Ќе се обидам да го разберам и објаснам ова болно за сите луѓе прашање. Конечно, не е важно, ќе умреме ли или не, зашто сите ние ќе умреме – или сите заедно, или секој поодделно.

„Значењето на религиозната вистина е надежта. Философијата бара вистина, одредувајќи го значењето на човечката дејност, границите на човечкиот разум, смислата на постоењето, дури кога самиот философ доаѓа до заклучок за бесмисленоста на постоењето и бесполезноста на човечките напори.

Основното значење на уметноста не е во тоа, како што често мислат, да се изнесуваат идеи, да се пропагираат мисли, да се даде пример. Целта на уметноста е да го подготви човекот за смртта, да ја возвиси неговата душа, за да може таа да се обрати кон доброто.

Ремек-делото така ќе делува над човекот, што тој почнува да го чувствува во себе оној призив кон вистина, според кој се раководел уметникот, создавајќи го. Кога се утврдува контактот меѓу уметничкото дело и човекот, кој него го восприема, последниот доживува потрес кој ја очистува душата.

Кога гледачот се наоѓа во поле, кое зрачи со величествено уметничко дело, се разоткриваат најдобрите страни на неговата душа, која се стреми кон ослободување. Во такви моменти се случува осознавање и откривање на себеси како личност, надоаѓа чувство на безграничност на творечкиот потенцијал, од длабочините на нашите чувства што немаат дно“[1].

[1] Тарковский А. Запечатленное время. Размышления о кино. Лондон. Бодли Хэд, 1987, с. 43.

Извор: www.tarkovskiy.su

Прв дел

Превод: презвитер Георгиј Глигоров

Интервју со Шарл-Анри де Брант [1]

Прв дел од интервјуто во два дела

Шарл-Анри де Брант. Постои мислење дека во Вашите филмови, особено во „Жртвопринесување“, често се среќава преплет на мотиви, навејани од христијанските претстави (на пример, кажувањето на „Оче наш“ од страна на Александар), но исто така и поархаични, речиси пагански претстави, одразени во ликот на Марија, „добрата вештерка“. Тоа доведува до одредено недоразбирање. Што сте Вие, христијанин или не?

Андреј Тарковски. Не мислам дека е толку важно да се знае дали споделувам некои конкретни претстави и верувања – пагански, католички, православни, воопшто христијански. Важен е филмот. Мислам дека тој треба да се гледа во најопшт план, а не како арена каде што се пројавуваат противречности, кои цело време од мене бараат некакви критики. Уметничките дела не секогаш го одразуваат, како во огледало, внатрешниот свет на уметникот, особено неговите најпрефинети страни, иако секако постои одредена логика во нивниот сооднос. Освен тоа, уметничкото дело може да претставува гледиште, спротивно од гледиштето на авторот. Уште еден момент: работејќи над филм, јас цело време имам предвид дека него ќе го гледаат различни гледачи.

Во детството еднаш го прашав татко ми: „Постои ли Бог?“ Неговиот одговор за мене беше откровение. „За оној што не верува – не, за оној што верува – да!“ Ова е многу важен проблем. Сакам да кажам, дека филмот може да се интерпретира различно. На пример, за гледачите кои се интересираат за различни натприродни појави, најважни во филмот ќе им бидат односите меѓу поштарот и вештерката, Верниците, пред сè, ќе ја восприемат молитвата на Александар кон Господа, за нив целиот филм ќе се развива околу таа тема. И на крај, гледачите од третата категорија, кои немаат одредени убедувања, едноставно ќе кажат дека Александар е болен и психички нестабилен човек. Според тоа, различни групи на гледачи различно ќе го разберат филмот.

Мислам дека гледачот има право да го восприема она што го гледа на екранот соодветно со сопствениот внатрешен свет, а не од гледиштето кое би сакал јас да му го наметнам. Мојата цел е да го прикажам животот, да создадам претстава – драмска и трагична претстава на современото човештво. На крајот на краиштата, дали можете да си претставите дека ваков филм го направил неверник? Јас не можам.

Брант. Некои гледачи се сомневаат во верата на Вашите херои. Во што се состои нивната вера? Каде е проблемот во верата, која го побркува Александар?

Тарковски. Јас мислам дека Александар е луд, иако најверојатно има луѓе што мислат поинаку. Едноставно тој се наоѓа во една сложна психичка состојба. Мислам дека Александар е своевиден човек. Неговиот внатрешен свет е свет на човек, кој одамна не отишол в црква. Можеби пораснал во семејство на верници, но неговата сопствена вера, неговите религиозни убедувања се „нетрадиционални“… можеби, тој воошто не верува?Лесно можам да си ја претставам неговата опсесија со идеите на Рудолф Штајнер, со прашањата на антропософијата. Со толкава леснотија го гледам како човек кој осознава дека материјалниот свет не е целата реалност, дека постои и трансцедентна реалност, која едноставно претстои да се открие. Кога се случува трагедијата и катастрофата е неизбежна, тој во соодветност со логиката на својот внатрешен свет се обраќа кон Бога, како кон единствена надеж. Тоа е момент на очајание.

Брант. Се создава впечаток дека Вашите херои се наоѓаат само на прагот од вистинскиот духовен живот во своевидна состојба на неискушеност…

Тарковски. Според мене, Александар, без оглед на преживеаните маки, е среќен човек, бидејќи во страданијата тој ја пронаоѓа верата. По сè што преживеал, тешко би било да се рече дека тој се наоѓа на прагот од нешто. Најважен и најтежок аспект на религиозниот проблем е верата.

Брант. Но, таквата вера во извесна смисла се граничи со апсурдот?

Тарковски. Нормално! Мислам дека човекот, подготвен да се жртвува себеси, можеме да го сметаме за верник. Се разбира, чудно е. Александар се жртвува себеси, но истовремено кон тоа принудува и други. Тоа е лудило! Но, што би направил? Секако, за нив тој е мртов човек, иако во суштина е совршено јасно дека тој е спасен.

Брант. Според мислењето на некои гледачи, во „Жртвопринесување“ се чувствува атмосфера, навејана од Бергман. Можеме ли да кажеме, дека шведскиот режисер извршил врз вас одредено влијание, или ова чувство е поврзано со местото на дејствие во филмот?

Тарковски.Кога Бергман говори за Бог, тоа е само за да каже дека Неговиот глас не се слуша во светот, дека Го нема… Испаѓа дека меѓу нас не може да има споредба. Критичарите, што се убедени во спротивното, се многу површни, и ако тие тоа го тврдат само затоа што исполнувачот на главната улога во „Жртвопринесување“ играл и кај Бергман, и дека во мојот филм е искористен пејзажот на шведско село, тоа само покажува дека тие не го разбираат ниту Бергман, ниту егзистенцијализмот. Бергман е поблизок до Керкегор, отколку кон проблемот на верата.

Брант. Од сите Ваши филмови, „Жртвопринесување“ дава впечаток на „најтеатрален“. Можете ли да си замислите претстава на некои сцени во театар?

Тарковски. Мислам дека може да се направи, иако „Соларис“ или „Сталкер“ полесно би било да се постават во театар. Се сомневам дека тоа би биле успешни претстави… би биле претенциозни. Полесно ми е да работам на филм, зашто тука не треба да се сообразуваш со времето и ритамот на гледачот; филмот има свој сопствен ритам. Ако треба филмот да се пренесе на сцена, тоа ќе ја разурне неговата временска атмосфера, а таа е многу важна. Инаку, сè ќе пропадне.

Брант. Судејќи по сè, покренатите прашања од Вас треба да му се лично блиски на исполнувачот на главната улога, Ерланд Јусефсон.

Тарковски. Главните улоги во филмот навистина се напишани за Ерланд Јусефсон и Алан Едвал. Другите се појавија подоцна.

Брант. На крајот на „Жртвопринесување“, дрвото гори заедно со куќата. Ве изненади ли тоа?

Тарковски. Во моите филмови ништо не е случајно. Зошто дрвото изгорува заедно со куќата? Ако изгореше само куќата, тоа ќе беше само уште еден „филмски пожар“… не вистински… не посебен…

Брант. Не Ви се чини дека тое е многу сурово?

Тарковски. Дрвото беше мртво, тоа беше пресадено и служеше само како елемент на декорација.

Брант. Во филмот „Носталгија“, во устата на херојот ги ставате зборовите: „Во наше време, човекот треба да гради пирамиди“. Без навлегување во детали, какви пирамиди имавте предвид?

Тарковски. Човекот треба да се стреми кон духовна големина. Другите и по милиони години ќе ги одгатнуваат пирамидите, а не руините, кои ќе ги спомнуваат како последици од катастрофи… Не знам… во секој случај, не Чернобил, туку нешто спротивно.

Брант. Тврдевте дека многу го сакате Робер Бресон. Но, зар Вашите филмови не се спротивни на неговите дела? Бресон ја руши сцената, без да даде решение на главните прашања, туку само укажувајќи на нив…

Тарковски. За мене Робер Бресон е најдобар режисер во светот. Кон него имам длабока почит. Сепак, меѓу нас не гледам голема сличност. Да, тој ја руши сцената, нешто што никогаш не го правам јас… за мене тоа е исто како да убиеш живо суштество.

Брант. Неодамна ми раскажуваа за еден човек, кој страдал од суицидна манија. Тој го гледал „Жртвопринесување“ и два часа се задлабочил во некакви размисли. Му се вратила желбата за живот.

Тарковски. Еве, тоа за мене е поважно, отколку кои било оценки и критики… Нешто слично се случило по филмот „Иваново детство“: затвореник, кој излежувал казна во затвор, ми напиша дека филмот извршил такво влијание врз него, што тој веќе никогаш не ќе може да убие човек.

Брант. Зошто во своите филмови многу често воведувате левитации – тело, кое се крева во воздух?

Тарковски. Едноставно затоа што тоа се потенцијално многу силни сцени. Некои нешта се многу покинематографични и фотогенични, отколку други. На пример, водата за мене е многу важна: таа е жива, има длабочина, се движи, изменува, одразува лик, во неа може да се удави, да се мие, таа може да се пие итн., не говорејќи веќе за тоа дека таа се состои од една неделива молекула. Тоа е монада.

Исто така кога си претставувам човек кој лебди во воздухот, тоа ми причинува задоволство… во тоа гледам одредено значење. Ако некој будала ме праша, зошто во мојот последен филм, хероите Александар и Марија, се креваат во воздухот, јас ќе му одговорам: затоа што Марија е вештерка! Ако тоа прашање ми го постави поразумен човек, кој е способен да ја восприема поезијата на нештата, ќе одговорам дека за тие двајца херои љубовта не исто што и за сценаристот, кој наутро се буди со температура триесет и седум со два.

За мене љубовта е највозвишена пројава на взаемно разбирање и тоа не може да се предаде со просто прикажување на сексуален акт на екранот. Ако би било поинаку, зошто едноставно не отидеме на поле и да снимиме бикови што осеменуваат крави. Во наше време, кога во филмот нема отворени „љубовни“ сцени, сите мислат дека тоа е резултат на цензура. Но, таквиот вид на сцени нема никаков однос кон љубовта, тоа е само форма на секс. Во стварноста, љубовниот акт меѓу секоја двојка е неповторлив и уникатен. Ако него го прикажеме на екран, тоа ќе доведе до спротивен ефект.

(продолжува)

[1]Првична публикација: француско неделно списание “La France catholique” («Франс католик»). 20.06.1986

Превод: презвитер Георгиј Глигоров

Sneaking past a black hole’s event horizon, scanning the hole’s singularity and retrieving gravity-mastering data is impossible. As for falling into a black hole and seeing tidal forces disintegrate your vessel without making you into spaghetti, then entering a region prepared by your future self only to re-emerge into normal space-time via wormhole… well, criticism seems superfluous.

And, yet, this is a film worth watching…

(Alasdair Richmond)

Интерстелар на Кристофер Нолан е долг, исцрпувачки филм, направен по класичен холивудски СФ канон, предвидлив и накитен со патетични спилберговски орнаменти, но сепак – сериозно инспиративен. Впрочем, тука е вистинската сила на Нолан: размислувањата за филмот да те обземат дури откако добро ќе се отспиеш (барем така функционира кај мене). На кратко, филмот дава доволно простор и материјал за негова аскетска интепретација, при што би издвоил две одлични поенти, кои се генерираат околу две централни теми: самотијата и домостројот. При тоа, филмот нуди префинето стилизирана антиципација на дијалектиката помеѓу божествените енергии и созданието.

Исклучиво во „црната дупка“ на потполната самотија (откажување од таткото свој, мајката своја и т.н., т.е. од сите и од секого) е можно вистинското пронаоѓање на ближниот, т.е. превозмогнувањето на самотијата. Тогаш кога човек ќе престане да се плаши од самотијата и по силата на љубовта ќе се нурне во неа – тогаш успева да ја победи. Со самотијата се победува самотијата… Пред неколку дена ја препрочитав „100 години самотија“ на Маркез (полни 16 години после површното читање во средно). Самотијата има безброј лица: некаде е свесна за себеси, некаде не е, некогаш е затворена во 4 ѕидови со години, некогаш е постојано опкружена со луѓе, час е апатична, час бива понесена од страстите. Но, она што е заедничко за сите наведени изрази е дека ниту еден од нив – љубов нема. Не похота, не вљубеност… просто љубов. Љубов, која не зависи од љубовта на другите луѓе; љубов која може да сака и тогаш кога другите луѓе не ја сакаат; љубов која ќе сака и тогаш кога ќе нема никој друг – кога ќе ги нема луѓето, кога ќе го нема светот, кога во црната дупка ќе бидам јас, сам, совршено сам. Впрочем, од таквата не-осамена самотија Бог го создава светот – неговата творечка љубов е насочена не само кон битието, туку и кон небитието и го повикува во постоење. Од црната дупка на божествениот примрак… Тоа е конечниот образ на човечкото богоуподобување.

Тука се надоврзуваме на втората поента: иманентноста на Бог е можна единствено преку човекот. Бог не е маѓепсник, кој сам ја „завршува работата“. На против, човекот е оној кој си ја завршува својата работа. Токму таа поента во филмот, особено при крајот кога се гледа дека „духовите“ на малата Марфи биле всушност нејзиниот татко, кој од надвременскиот простор на црната дупка цело време се обидувал да стапи во контакт со неа. Оваа поента може да се толкува во атеистички клуч, но би потсетил дека границата помеѓу патот на апофатизмот и патот на атеизмот некогаш е толку тешко видлива, што многу често паѓаме во искушение покомплексното да го сведеме на поедноставното и нам попознатото. Апофатичкиот пат во аскетиката секогаш остава доволно простор за човековата слобода и вера. Бог се објавува, но по правило на таков начин, што јас и после „средбата“ ќе треба да верувам во него. Секогаш ќе остане можноста да ја загубам таа вера, т.е. да ја интепретирам таа средба на поинаков начин, да ја припишам на сопствената вообразба, да решам дека само јас постојам, но не и тој, или едноставно да заборавам на неа. Во тоа се состои крстот на диофизитизмот, крстот на ортодоксијата наспроти религијата – Бог стана човек, вистински човек, безостаточно човек, во се што по природа му е својствено на човекот. И сето тоа, со цел човекот да стане – таков човек. Да стане човек во „црната дупка“ на сепрегрнувачката самотија, човек проникнат од присуството на недопирливите, непоимливи, невидливи „тие“, кои станале „тој самиот“, кои дејствуваат во него и преку него надвор во осамениот, но бесконечно сакан свет.

проф. д-р отец Милан Ѓорѓевиќ

Извор: digitalareopagus

Како некој што се интересира за јудаизмот, Аронофски несомнено е запознат со теолошката мистерија, положена во приказната за Авраам и Исак: справедливоста и правдата на Бога ја бараат жртвата на Исак; милоста на Бога го запира Авраама да го стори делото. Во етичките дилеми на „Ное“, Аронофски како да прашува, како можеме да Го спознаеме Бога без да ја загрозиме или Неговата правда или Неговата љубов?

И тука православното Христијанство може да придонесе во дискусијата. Наместо Бог Кој ги суди Своите созданија, според апстрактни правила на правдата (а потоа некако да ги промени тие правила и да биде милостив), ние можеме да предложиме дека спасението на Ное и неговото семејство било праобраз на Исуса Христа, во Кого праведниот Бог се соединува со паднатата човечка раса, за да може повторно да ја обедини со Себе. Наместо одмаздничката претстава за Бога, каде Навредениот го казнува навредувачот, ние можеме да ја предложиме обновувачката претстава за Исус, во Кого Навредувачот и навредениот се среќаваат и помируваат во Крстот.

3.Предизвиците на толкување и покорување на Божествената волја. Пресвртот на Ное кон темнината се врти околу неговото толкување, или подобро речено, погрешно толкување на Божјата волја, изразена во трите визии. Питер Чатавеј, во неговиот втор осврт на филмот, итро го забележува контрастот меѓу првите две визии, кои го приведуваат Ное да го предвиди идниот потоп и да го изгради ковчегот, и третата „визија“, која го усмерува да се сврти против сопственото семејство. Чатавеј исто така забележува дека визиите поставуваат едно имлицитно теолошко прашање: како ја знаеме разликата меѓу Божјата волја и производот на нашиот сопствен ум?

Ова прашање е уште една област, во која православните христијани можат да имаат збор. Тешкотијата при толкувањето на визиите што Ное ја имал произлегува од фактот дека тој е осамен толкувач. Никој друг, ниту неговиот дедо Матусал, не може да ја потврди валидноста на неговите интерпретации. Сепак, од гледна точка на Православието, ние можеме да потврдиме дека определувањето на Божјата волја, нешто што најчесто претставува тешкотија, е возможно доколку нашето толкување е во согласност со опитот на оние што заминале пред нас. Повикувајќи се на ова „предание“ ние можеме да ги испробаме нашите индивидуални разбирања, со надеж дека ќе ги корегираме нашите заклучоци, ако е потребно. Според ова, за нас Матусал е оној што нуди корекција на Ноевите толкувања. Одлуката на Аронофски да го направи него релативно неполезен околу ова можеби било неопходно за драматични цели, но тоа исто така рефлектира една индивидуалистичка визија, којашто Православието би ја предизвикало и во голема мера одбило.

Макар некому и да не му се допаѓа артистичкиот труд на Аронофски, најмалку што можеме да кажеме е дека ова не е само „холивудска забава“, но и еден сериозен филм чија цел е да отвори поголема дискусија за подлабоките прашања на верата. Христијаните не треба едноставно да го напаѓаат филмот заради неговите т.н. пропусти, ниту треба да го прифаќаме филмот некритички, како пасивни конзументи. Напротив, треба да го гледаме „Ное“, со намера да се вклучиме во дискусија на поголемите прашања што ги споменав, не само со христијаните – православни или не – туку и со луѓето на верата, каде и да ги сретнеме. Само тогаш ќе можеме со нив да ги споделиме даровите што сме ги наследиле, збогатувајќи ги животите на нашите ближни со благата вест на Оној, Кого Ное го прасликува и Неговиот Ковчег на спасението, Црквата.

отец Ричард Рене

Прв дел

Г.Г.

Минатата недела со моето семејство бевме да го гледаме филмот „Ное“ на режисерот Дарен Арнофски. Свесен за контроверзноста што се врти околу овој филм меѓу другите христијански заедници, јас немам намера да навлезам во дебата. Целосно уживав во филмот, но немам намера да го бранам од критичарите. Ниту, пак, се обидувам да понудам сериозна анализа на филмот; Peter Chattaway на неговиот блог Patheos веќе направи далеку подобра работа околу ова, подобра отколку што јас би можел. Како свештеник, мојата намера, по барање, е да понудам некаква анализа од гледна точка на православен свештеник, како некој кој ја следи популарната култура, фокусирајќи се на она што може да нè научи за духовниот живот и Царството Божјо.

Затоа, еве неколку мисли, базирани на едно гледање на филмот кој со сигурност заслужува и добива поголемо внимание.

Прво, додека го гледав „Ное“ очигледно ми беше дека создавачите на филмот – Дарен Аронофски, режисер и сценарист, како и Ари Хендл, косценарист со него – имале сериозен пристап кон изворниот библиски материјал. Противниците на филмот го обвинија Аронофски дека си играл држи-пушти со Битие, и вистина е тоа дека тој излегува од границите на приказната раскажана во Битие од 5-9 глава, и дека „Ное“ не се придржува апсолутно на секој детаљ од библискиот текст. Да, некои детали, како концептот на Аронофски за „џиновите“ споменати во Битие 6,4, се креативно интерпретирани, така да кажеме…

Колку и да си зеле слобода, сепак, ќе се согласам дека творците на филмот направиле избори во служба на поголема цел. Иако џиновите, паднатите ангели покриени со камења, дефинитивно беа спектакл во манирот на Питер Џексон, тие не беа присутни единствено да ги задоволат барањата на холивудската публика. Напротив, како што самиот Аронофски изјави, тоа било со намера да се обработи библиското сведоштво и да се произведе популарна уметност, која говори за интересите на оние што се сметаат себеси за „луѓе на верата“, за кои сторијата за Ное и ковчегот говори за нивните животи денес.

Кои се тие важни поенти? Ќе истакнам три.

1.Човекот е пазител на Божјото создание. Ако „Ное“ дава некаков впечаток, тоа е дека светот е дар од Бога и дека човекот, кој бил повикан да го негува тој дар, не успеал во својот повик.

Аронофски ги претставува негативците – Тубал-Каин и неговите луѓе – како индустриска цивилизација која ја расипува и експлоатира земјата. Хероите – Ное и неговото семејство – се херои до мера дека тие се обврзале себеси да ја зачуваат и обноват природата во нејзината поранешна убавина и здравје. Тие го преживуваат потопот само како оние кои се грижат; централната криза на филмот се движи од убедувањето на Ное дека тој и неговото семејство се исто така расипани како Тубал-Каин и неговите луѓе, и треба да умрат штом потопот престане и животните бидат на безбедно.

Фокусирајќи се на оваа тема – човековиот однос кон неговата околина – Аронофски говори за една од централните етички грижи на нашето време. Додека христијаните во целост можеби го сметаат ова прашање за второстепено, православните христијани можат и треба активно да се вклучат во дискусијата. Конечно, православната теологија исповеда дека преку Воплотувањето, Бог е присутен насекаде и сè исполнува (да ја парафразирам нашата молитва кон Светиот Дух). „Ное“ прашува како можеме „и да бидеме потчинети и да имаме власт“ над земјата (како во Битие 1), и во исто време да го исполнуваме нашиот повик да бидеме негувачи на созданието (како во Битие 2). Православните христијани можат да понудат сопствен одговор на ова прашање, преку артикулирање на нашето поимање за човекот како некој кој го потврдува неговото господарење над земјата, не со насилна експлоатација, туку со евхаристиско принесување на Бога „за сите и за сè“.

(продолжува)

отец Ричард Рене

Г.Г.

Во третата епизода бројот на христијански мотиви се умножува. Постојано се огласува темата на верата и темата на чудото. Кога борбените машини на Марикс веќе ја пробија бариерата на Сион, останува само да се верува во чудо. А верата – тоа е специфично христијанско стекнување на сознание. Маѓепсниците и вражачите од сите народи не веруваат, туку „знаат“. И будистот нема да ги изрази своите принципи преку зборот „вера“. Дури и во Стариот завет зборот вера се употребува ретко; на пример, тој едноставно е отсутен во Тората – Мојсеевото Петокнижие (првите пет книги на Стариот завет). И во христијанското богословие, и во „Матрикс“ се огласува темата на премногу наметнатата очигледност, преку која во актот на верата треба да се помине. Верата е рефлексија (одраз) на реалноста (одраз во смисла, во која го одразуваат нападот на непријателот). Оној кој верува во победата на Нео, нема да го остави оружјето и ќе го одржи врвот. Мудриот епископ во романот на Клифорд Сајмак вели дека „верата е сосема разумна основа за постапката“.

И, конечно, во финалето на третиот „Матрикс“ се наоѓаат два очигледни цитата од Евангелието. Едниот е визуелен, а другиот – текстуален. Визуелниот, сликовитиот цитат е распетието. Нео во буквална смисла се распнува, ги раширува рацете пред Матрикс… Всушност, токму во оваа минута на неговата просторна неподвижност и физичка неслобода, незаштитеност и се случува решавачкиот двобој со агентот Смит. Тоа значи дека војната на Нео не се случува во физичкиот свет, не онаму каде исходот на битката го решава ножот или тенкот. Според зборовите на апостолот Павле – Нашата борба не е против телото и крвта, туку против духовите на злобата.

Вториот цитат е фразата „Се заврши!“. Според Евангелието, тоа била последната фраза на распнатиот Христос на Крстот. И тука треба да се нагласи тактичноста на авторите на сценариото. Ако оваа евангелска фраза тие ја ставиле во устата на Нео, тогаш мојата реакција на овој филм ќе се ограничи со едноставниот збор: „Анатема!“. Затоа што, во таков случај, би било очигледно дека Нео е поистоветен со Христос, а „Матрикс“ станува петто Евангелие, „Евангелие според браќата Вачовски“. И тоа би било премногу богохулно (доволно е да си спомнеме за љубовницата на Нео и нејзиното име).

Но, сценаристите постапуваат коректно: тие оставаат цитатни укажувања на Евангелието, но фразата, која ја произнесува евангелскиот Христос, ја ставаат во устата на Матрицата, а не на Нео, со самото тоа не дозволувајќи поистоветување на својот Избраник со Христос.

Секако, во некоја мера шокира фактот, што Нео склопува договор со Матрикс (за заеднички дејствија против агентот Смит). Но, во христијанската мисла имало и вакво сиже: се претпоставувало дека Христос нè откупил нас од сатаната, склопувајќи со него своевиден договор – давајќи се Себеси како откуп за ослободување на сите луѓе. Навистина, оваа идеја останала маргинална и не добила признавање во Православната црква, но сепак таа постоела…

Најглавното – и тоа што Нео оди по патот на искупителната ослободувачка жртва, и тоа што сижето се врти околу темата на слободата и Предопределувањето – го поставува овој филм во контекст на христијанската култура.

Тинејџерите не ги забележуваат овие сижеа? Па што. Тоа е вечен конфликт на сите училишни класови: на децата во книгата им се допаѓа нешто друго, а не она на што педагогот и учебникот сакале да ги фокусираат нивните мисли и дискусии. Во „Војна и мир“ на момчињата им се допаѓаат борбите, а на девојчињата – баловите. Учителот и на едните и на другите се обидува да им го побуди интересот кон психологијата и етиката… Така и мене ми беше болно да го гледам „Матрикс“ во кино-салата, наполнета со тинејџери. Нивните шеги и смешки ми изгледаа неумесни и речиси хулни. Но тоа не значи дека филмот е лош. Тоа значи дека луѓето треба да се научат да размислуваат и да се научат да гледаат. „Матрикс“ не е помалку погоден за тоа, отколку романот „Злосторство и казна“…

Како и да е, овој филм им дава повод на студентите да размислуваат. Според мене, за нашево време и тоа е нешто големо. Сè што те провоцира на мисла, сè што те одучува од „клиповото“ восприемање – тоа е веќе добро. Убеден сум дека во современиот свет, светот на клишеа и видео клипови, сето она што го учи човекот да размислува – било да е тоа квантната механика или филмот „Матрикс“ – сето тоа претставува стратешки сојузник на христијанската Црква.

Јас не мислам дека „Матрикс“ е христијански филм. Ќе кажам поинаку: „Матрикс“ е плод кој израснал во полето на христијанската култура. Не световната, не будистичката.

И за мене тоа претставува радост. Зашто, самото тоа значи дека гласините за „смртта на Бога во европската култура“ испаднале, меко да се изразам, преувеличени. Евангелието се покажало способно да породува ехо и во културата на 21 век, во електронската и компјутерската култура.

Тоа значи дека за христијанинот и светот на современата култура може да биде негов дом. За да се биде христијанин, не е задолжително да се бега во Средновековието. Помеѓу поимите „Православие“ и „Средновековие“ нема знак на еднаквост.

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел    Трет дел    Четврт дел

 Извор: Фильм „Матрица“ как повод для разговора о религиозной философии // Кино – перезагрузка богословием, Москва 2004.

Подготвил: Георгиј Глигоров

Главното прашање на вториот „Матрикс“ е прашањето за слободата на човекот. Самиот бунт на Нео – дали е слободен или не? Или тоа е само средство за преинсталирање и обновување на самиот систем, на самата Матрица. Дали бунтот на Нео е програмиран или не?

Самото поставување на ова прашање веднаш го враќа филмот „Матрикс“ во областа на христијанската култура. За секој човек, воспитан во европската христијанска култура, е природно да го прекратува текот на религозната мисла и проповед со прашањево: а како да ги споиме слободата на човекот и постоењето на Бога? Ако постои Бог, како можеме ние да постоиме? Ако постои Неговата семоќност, што значи нашата слобода?

Уште во почетокот на петтиот век од христијанската историја, римскиот философ и поет Боециј остро го изложил овој проблем: „Кое божество меѓу две вистини војна започнало?“. Под двете вистини се подразбираат двете догми на христијанската вера. Првиот догмат е верата во Бога како Седржител (без волјата на вашиот Отец нема да падне ниту едно влакно од вашата глава). Вториот догмат е догматот за нашата слобода и одговорност. Како да се усогласи ова? Ако дури ни влакно не паѓа без волјата на Отецот, тогаш каде е нашата слобода?

Не може да се рече дека ние 90 проценти зависиме од Бога, а 10 – од нас самите. Не. И едното и другото е 100 проценти точно. 100 проценти сè зависи од Бога, и 100 проценти ние сме одговорни за својот живот и за својата смрт. Како да го усогласиме сево ова? Во рамките на нашиот евклидовски ум (термин на Достоевски) ние не сме способни за тоа. За ова е потребно да излеземе од „матрицата“ на нашиот свет, да погледнеме од страна, и само тогаш конечно ќе сфатиме како бил устроен домот, во којшто сме живееле.

Христијанската култура и ден денес умее да ги усогласи овие две тези. Вјачеслав Бутусов во една песна пее за Божјата Промисла („Од небото снег паѓа – значи Небото така сака“), а во друга говори за нашата потполна слобода („Твојата глава е секогаш одговорна за тоа, каде седи задникот твој“).

На теоретско ниво, христијанската философија во текот на сите овие векови не дала одговор. Но, на практично ниво, постои величествениот одговор на Тома Аквински: „Ние сме должни да се молиме така, како сè да зависи само од Бога, а должни сме да постапуваме така, како сè да зависи само од нас“. Во првиот „Матрикс“ оваа формула звучи вака: „Што ви е друго потребно, освен чудо? – Оружје. Многу оружје“. Надевај се на чудо, но самиот не откажувај се…

Треба да се забележи дека оваа логика функционира и во современата наука: моделот на елаборација научникот треба да го избере во зависност од тоа, каква задача тој решава во моментот. И тие модели можат да се исклучуваат еден со друг, како на пример, во теоријата на корпускуларно-бранов дуализм.

Будизмот не објаснува како човекот може да го запре текот на кармата, ако законите на кармата господарат со сè. Философијата на хиндуизмот не го поставува прашањето, како е можно човекот да биде слободен, ако сè во светот е Божество. Ако човекот е честица од Божеството, тогаш како е можно таа честица да биде слободна од Целото, од што таа претставува дел?

Но, „Матрикс“ го поставува ова прашање. Во вториот дел сите ликови го убедуваат Нео дека тој не е слободен, дека од него, во крајна линија, ништо не зависи. Нео, пак, настојува на својата слобода. Самото присуство на оваа дискусија веќе го приближува „Матрикс“ до портите на христијанската култура.

Одговорот кој го предлага третиот „Матрикс“, како што мене ми изгледа, звучи вака:

• Бунтот на Нео е слободен од гледиште на самиот Нео;
• Бунтот на Нео е непредвидлив за самата Матрица (сп. судот на Толкин во „Силмарилион“): „Во секоја епоха се појавуваат нови и непредвидливи нешта, бидејќи тие не произлегуваат од минатото“;
• Бунтот на Нео не претставува новост за архитектот на Матрицата.

Потполно христијанска шема:

• Човекот субјективно ја доживува својата слобода;
• Неговата слобода не може да биде предвидена и доловена во системот на светскиот детерминизам;
• и, сепак, слободната постапка на човекот е предвидена од Творецот.

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел    Трет дел

Г.Г.

Покајанието е болка од самиот себе. Во покајанието се случува преориентација на волјата. Каде е сега главното во мојот живот? Каде е вистинскиот јас? Најважното познанство во животот на човекот е запознавањето со самиот себе…

Една од најглавните болести на душата, со јазикот на аскетиката, се нарекува плот. Зборот „плот“ во црковните текстови има две смисли. Во догматските, вероучителни текстови плотта е тело. Во овие случаи никакви негативни асоцијации со овој термин не се поврзуваат (Словото стана плот – вели Евангелието за раѓањето на Христос). Но во аскетските, монашки текстови, плотта не е тело, туку тоа се ниските слоеви на нашата психика, поврзани со нашата физиологија. Токму со овие слоеви треба да се бориме. Нив треба да ги дисциплинираме. Плотта е распламтениот животински принцип во нас. Во таа смисла, плотта приличи на рак. Ракот е нешто повеќе од болест… Иронијата и ужасот на оваа болест е тоа, што ракот се состои од здрави клетки. Клетки што не умираат и не можат да го спречат своето растење…

Плотта е рак на душата. Кога нешто само по себе добро, но ниско, почнува да ја притиска душата. Да напоменам, Православието го смета за нешто добро сексуалниот нагон во човекот. Но, една работа е – кога кучето ми е врзано во дворот, а друга – истото куче со четирите шепи да биде на мојата трпеза и да го јаде моето јадење, наместо мене. Е, тука треба да се викне: „Оди на место!“.

И така, човекот кој сфатил дека има душа, потоа треба да реши: „Каде сум? Со што да се идентификувам? Кој е вистинскиот јас? Дали јас е мојата социјална маска? Или моето тело? Или мојата душа? Или мојот дух?“. Инаку, дух е она што е устремено вон пределите на човекот, она што го устремува човекот кон Бога. Така што, трудот на самопознанието е труд на самоосознавање, самоидентификација. А потоа самодисциплинирање во правец на главната цел.

Но, сè започнува со бунт. Како што велел Борис Пастернак, „вечноста, можеби, е најопасниот бунтовник“. Дека бунтот во „Матрикс“ носи религиозен карактер, се гледа уште од називот на дружината на востаниците – Сион (Zion)… И ова е уште една директна референца на Библијата.

Сион е рид во центарот на Ерусалим. Тоа е местото на Тајната Вечера, местото каде се упокоила Божјата Мајка, местото на погребение на Давид. Имено, во Давидовиот псалтир Сион станува символ на верност и спротивставување. Една империја по друга го „асфалтирала“ и „чистела“ Израил, но споменот за заветот со Бога го враќал израилскиот народ во историјата. И тој спомен за својот Бог, поробените го поврзувале со Сион – На реките вавилонски, седевме и плачевме, кога ќе ни го спомнеа Сион (Пс 136,1). Оној што се надева на Господа е како гората Сион, нема да се помести, туку ќе пребива вечно (Пс 124,1)…

Но, во првата епизода овие укажувања на Библијата остануваат речиси случајни, па дури и провокативни, речиси богохулни (името на љубовницата на Нео – Тринити – значи Троица).

Првата епизода е снимена со очигледно будистички акценти. Иако нејзината основна теза („Разбуди се и погледај!“) е општорелигиозна, но постои типично будистичка радикалност во ангажирањето на оваа теза. Да, сите религии во светот зборуваат дека не треба да им се доверуваме на обичните сетила. Но, мерата на нашата заблуденост е различна според претставите на различни религии. Христијанството смета дека човекот може многу сериозно да се измами, но самиот човек не е измама. И светот не е илузија. Уште на првата страница од Библијата читаме дека Бог виде дека сè што создаде е многу добро.

Во будизмот, напротив, нашата заблуда е целосна. Во првиот дел на „Матрикс“ се движи идејата на тотална заблуда. Целиот свет, во кој Нео живеел, е измислен од почеток до крај. И тој целиот треба да биде уништен. Во таа смисла, првата епизода на „Матрикс“ носи во себе попрво будистички мотиви, отколку христијански. А, исто така, и гностички.

Гностиците се првите еретици во христијанската историја (првите три века). Гностиците го наследиле античкото убедување дека космосот е поредок. Зборот „космос“ доаѓа од глаголот „космео“ – украсувам (оттука – козметика)… Гностиците се согласиле и со Христијанството, дека човечката личност е уникатна. Човекот не е едноставно збир од космички влијанија. Гностиците, заедно со христијаните, му напомнувале на човекот: „Ти не си родум од космосот!“. По однос на целиот космос, ние сме вонземјани. Но, запазената од гностиците античка идеја за космосот како поредок го менува својот вредносен знак. Гностиците велат: „Да, космосот е поредок, но тоа е поредок на зандана. Тоа е концентрационен логор. Во овој поредок, човеку, за тебе нема место. Ти треба да избегаш од овој космос, уништувајќи ги неговите окови!“.

Христијаните, пак, велат дека космосот не треба да се уништи, туку да се преобразува. Христос не доаѓа во светот, за да не извлече нас од светот, туку за да фрли тука зрно, кое ќе го преобрази овој свет. Патосот на гностиците е патос на бегство. Патосот на канонското Христијанство е патос на преобразувачки историски труд, патос на распространувачко Богочовештво.

Така што, во првата епизода на „Матрикс“ има многу силен импулс на разорување и негирање на светот, и затоа религиозниот мотив на првиот „Матрикс“ треба да се окарактеризира повеќе како гностички, отколку христијански.

Сепак, во втората епизода акцентите почнуваат да се менуваат…

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел

Г.Г.

Исто како во „Државата“ на Платон, така и во „Матрикс“ човекот се буди не по своја волја. Нео го извлекуваат од сонот, не по негова волја, некакви заговорници и го тераат да ја осознае целата жалосна реалност. А еден од востаниците кој најверојатно, исто така, бил некогаш разбуден не по своја волја, дури се решава да се врати во лоното на Матрицата. Своето предавство тој го објаснува со фактот, дека „измислениот вкус на пилешкото месо“ му е, сепак, помил, отколку онаа, реалната каша, со која го хранат бунтовниците.

Ова е речиси директен цитат од Библијата. Во Стариот завет се опишува како Мојсеј дошол кај фараонот и на чист староегипетски јазик му рекол: „Let my people go!“ („Пушти го мојот народ!“). Кога Мојсеј успеал да го изведе својот народ од Египет, во текот на повеќегодишното лутање по пустината во народот се кренал ропот: Синовите Израилеви седеа и плакаа: кој ќе нè нахрани со месо? Ја помниме рибата што ја јадевме во Египет, краставиците и дињите, и кромидот и лукот; а сега нашата душа изнемоштува; ништо нема, освен манна во нашите очи… И Му рече Мојсеј на Господа: зошто го мачиш Својот слуга?.. Зашто тие плачат пред мене и велат: дај ни месо. Сам не можам да го носам целиот овој народ, бидејќи е тежок за мене (4Мојс 11,4-14).

Така што тиранинот, против кого бунтува религиозниот востаник, има крепок опорен пункт и во самиот тој востаник. На човекот му е тешко да ја сопре инерцијата на целиот негов минат живот.

Со оваа тешкотија е поврзан и уште еден сижетен пресврт во „Матрикс“.

Во религиозно-философските системи се претпоставува дека, штом човекот се буди од ропството на илузиите, тој здогледува поубав свет… Во „Матрикс“ сè е поинаку. Светот во кој Нео се навикнал да живее е удобен, прекрасен и добар. Потоа нему му се открива совршено друга реалност, страшна, нечовечна, грозна, па и смртно опасна. Тука може да се види разликата меѓу традиционалните религиозни претстави на светот и сторијата што ја предлага „Матрикс“, па дури и да се донесе заклучок за антирелигиозноста на филмот.

Но, таквата интерпретација би била многу избрзана. Во Христијанството ваквиот пресврт е потребен и неизбежен. Човекот, кој ја раскинува пајажината од наметнатите самоочигледности, мора да помине низ етапа на разочарување. За стекнување на верата се неопходни разочарувањата. Има вистина во зборовите на Ниче: „Во душата треба да се има хаос, за да се роди ѕвезда што танцува“.

Имено, во животот на луѓето има извесна редоследност, многу предвидливости и повторувања. Таков Ordnung, што воопшто не е грев да се исфрли… еднолинеарна поредочност на човечкиот живот, кој на јазикот на христијанската психологија се предава преку зборот „страст“. Од аспект на православната психологија (православната психологија – тоа е православна аскетика), секој од нас е подвижен парламент… Мноштво фракции (ум, срце, стомак итн.) со свои желби… Пред лицето на таквото многугласие, на мојата единствена личност со ужас ѝ доаѓа да го повторува извикот на советските продавачки: „Вие сте многу, а јас – една!“…

Сите импусли и нагони што ги има човекот, вклучувајќи го и сексуалниот, и физиолошките потреби, од аспект на православната аскетика се неопходни, добри и всадени во нас од Творецот. Гревот не се раѓа во богосоздадената човечка природа, туку во маглата на мојот личен избор. Гревот се раѓа, кога човекот го заборава законот на хиерархијата, кога пониските импулси се реализираат наместо повисоките… Нема ништо лошо во тоа, ако на човекот му се јаде. Но, ако јас во храмот, за време на Литургија застанам пред олтарот и извадам од чантата хот-дог и почнам да го гризам – тоа ќе биде грев. Гревот се раѓа како ненавремено и несоодветно реализиран добар импулс.

На грчки јазик самиот збор „грев“ (амартија) буквално значи „промашување“. Промашување на стрела, која не ја погодила целта. Меѓу причините за промашувањето се колебливата рака, заматената глетка, настанатите „препреки“.

Препреките – тоа се веќе спомнатите „фантастични логоси“. Човекот не осознава јасно каде е доброто, а каде е нешто друго, почнува да гледа двојно, наместо вистинската цел му се наметнува лажна цел. Целиш во неа и погодуваш. Ја достигнуваш целта, но самата таа испаѓа дека е фантом. Таа е само твоја, а не Божја. Твојот успех, исто така, е фантомски, привремен, илузорен.

Но, ако човекот не го забележал тоа и се израдувал како да ја погодил целта, тогаш тој пак и пак ја повторува својата маршрута и како резултат на ова станува заробен од неа: нозете самите го водат по познатата патека… Црковнословенскиот збор „страст“ не треба да се преведува како страдание, или вљубеност, или како едноставно силно чувство. Страст има онаму, каде што сум привлекуван. Онаму каде што нешто се случува со мене. Каде што не живеам јас, туку мене ме живеат. Каде што сум отворен за влијанија, кои дури и од мене произлегуваат, но без да ги предизвикам. Страста е онаму, каде што јас не сум господар на она што се случува со мене... Многу често човекот не ја влече својата душа, контролирајќи го својот начин на живот, зборовите и мислите, туку сме влечени од своите навики и стереотипни реакции…

Покајанието, за кое зборува Христијанството, пред сè, е разрушување. Разрушување на вообичаениот синџир на случувања, на навикнатите реакции. Првата вистина што ја наоѓа човекот, кога почнува да трага по вистината, е вистината за самиот себе, вистината дека границата меѓу доброто и злото не е на границата меѓу „Јас“ и „Другите“. Тоа е жалосна вистина. Излегува дека и во мене самиот има зло, извор на гревот. Тогаш човекот се буди и наоколу гледа нешто слично на она што видел Нео, кога се разбудил од хипнозата на Матрикс. Тој гледа ужас.

Додека не си се разбудил, Матрикс ти внушува дека ти си најдобар, најпаметен итн. Првата реакција на пробуденото сознание е оттргањето од самиот себе. Додека на човекот не му се згрози од самиот себе, тој не ќе може да Го најде Христос. Патот на христијанинот е пат на самоубиец. Христијанинот треба да стане коавтор на сопствената смрт. Но, не во смисла „да си пука в чело“. Како што пишувал Николај Гумилев: „Само змиите ја соблекуваат кожата. Ние ја менуваме душата, а не телото“. Човекот треба да стане самоубиец во смисла, дека тој треба да го остави во минатото своето јас од минатото, да ја остави позади себе својата поранешна вљубеност во самиот себе. Со вакво чувство човекот може да побара Крштение. Но, не треба да се влегува во тајната на смртта и воскресението на Христа (а Крштението е, всушност, образ на следењето по Христа во Неговиот гроб и возвратот од него) едноставно така, во меѓувреме, од љубопитност или од желба да се избави од некоја конкретна болест, да добие добра оценка на испит, да реши локални, приватни, мали проблеми…

Треба да се има хаос во душата, за да се роди ѕвезда што танцува. Веќе потоа може да се гради антистрастен живот. Говорејќи на црковнословенски, целомудрен поредок на животот. Целомудрието не е само вид на сексуално поведение. Целомудрието е целност на мудроста, целосност на човекот. Целомудрениот човек е упатен кон една цел, но веќе не надолу, туку нагоре…

На патот кон светата едноставност треба да се помине низ разрушувањето на лошата едноставност. Треба да се разруши тоталитарната целосност во гревот, да се извлече од патеката на примитивизмот. Т.е. да се пројде низ некаков хаос.

Така што во „антиутопичноста“ на „Матрикс“ има извесна духовна вистина.

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел

Г.Г.

Обично холивудските филмови се содржат од тепачки, брканици и љубовни сцени. Очисти ги нив од филмските ленти и во меморијата на гледачот останува црна дупка. Но, во случајот со „Матрикс“ е поинаку. Ако продреме низ тинејџерската мрежа, која е насекаде во филмскиот простор, тогаш во него ќе почне да се истакнува совршено препознатливо философско сиже.

За оние кои не се запознати со филмот, ќе го спомнам неговиот заплет.

Некаде во Америка си живее еден млад човек по име Нео. Животот му е во поредок – пријатели, дом, работа, перспектива во кариерата… И одеднаш тој се буди. И открива дека буквално целиот негов живот бил сон. Но, не го сонува тој сонот, туку тој бил „отсонуван“. Тој нема ниту автомобил, ниту љубовница, ниту работа. Тој воопшто никаде не оди по големиот град Њујорк. Целиот живот го поминал во када со некаков физиолошки раствор.

Филмот понатаму се развива според каноните на класичниот жарн на литературна антиутопија (види: Џорџ Орвел „1984“). Антиутопијата опишува идеално одвратно општество. Така, во „Матрикс“ се претпоставува дека компјутерите се побунтувале против луѓето… Но, ако во „Терминатор“ машините бунтовници едноставно и грубо ги уништуваат луѓето, во „Матрикс“ машините ги користат луѓето како батерии.

Луѓето вака го поминуваат целиот живот: со телото се во капсули, а со умот во непрестан сон. Телата им се поврзани со кабли, преку кои во вените им се додаваат хранливи раствори. А за да може човекот да функционира како човек – во неговиот мозок му се всадени конектори, преку кои компјутерот (Матрикс/Матрицата) го контролира психичкиот живот на луѓето. Матрикс создава виртуелна реалност, по која и лутаат човечките сонови. Секој човек лежи во својот саркофаг, машините им влеваат во крвта неопходни физиолошки материи, а во главата – фантазии по желба на машините.

И одеднаш Нео се буди… И ние се наоѓаме на прагот од главното философско прашање: Што е вистина?

Философијата се раѓа онаму каде се раѓаат сомнежите. Философијата започнува со недоверба кон самиот себе. На пример, кон своите сетилни органи. Еве, досега сметав дека сетилните органи ми соопштуваат безусловно доверлива информација, но сега испаѓа дека не е така… Философијата, всушност, предупредува: биди внимателен, пази се од идолите.

Онаму каде религиозниот живот не се сведува на исполнување обреди и ритуали, насекаде каде религиозниот живот се обидува да се осмисли себеси, таму се раѓа философијата. А првата идеја на новородената философија е идејата на хиерархија на битието.

Постојат различни нивоа на битието (постоењето). Има битие, а има и бидување (да се биде). Има живот, а има и животарење. Има вечност, а има и време, историја, калеидоскоп од настани. Човекот стои на границата од тие светови. Но понекогаш тој заборава на својата пограничност и се чувствува како дома. Таквиот човек религиозниот философ почнува да го растресува и буди: „Не спиј, уметнику, разбуди се, не предавај се на сонот! Ти на Вечноста заложник, а во ропство на времето!“ (Борис Пастернак).

Класичниот философски текст, кој лесно може да се препознае во сижето на „Матрикс“ е митот за пештерата, со кој може да се запознаме во „Државата“ на Платон.

Некои луѓе се заробени и оковани со синџири во планинска пештера. Тие се оковани така, што со грбот се свртени кон излезот. Само понекогаш луѓето пред себе на ѕидот гледаат игра на зраци и сенки од сонцето или светилките. Тие се во пештерата од детство. Заборавиле дека постои огромен надворешен свет и мислат дека играта на сенките е единствената реалност. А, всушност, тоа е само игра на сенки. Како што векови подоцна рускиот неоплатоничар Владимир Соловјов ќе рече: „Другар мил, зар не гледаш дека сè што ние гледаме е само одѕив, само сенка од она што очите не го гледаат“.

Индиската философија исто така се стреми да го разбуди човекот. Нејзиниот прв повик е: човеку, стани и признај го сопственото слепило. Во хиндуизмот вообичаениот за нас тек на чувствување се нарекува Маја. Маја е сон, кој го сонува Брахман, првобитното божество. Брахман спие и сонува, а сите ние сме ликови од туѓ сон. Токму во ова е разликата меѓу индиската и европската философија. На Декарт му е очигледно: штом тој мисли, значи постои. Во индиската философија се смета дека човечката мисла може да биде породена од туѓо сознание, а не од сопственото. Значи, човекот е пород на туѓ сон, а згора на тоа и самиот спие. Човекот е сон во сон. (На што германскиот поет Рилке протестира: „Јас сум повеќе од сон во сон. Не минувам!“).

А будизмот – тоа е философија на насмевка на чеширска мачка. Насмевка има, мачка нема. Т.е.: постои тек на сознание, но нема субјект на сознанието. Личности нема ниту во светот на луѓето, ниту во светот на боговите (оваа теза во будизмот се нарекува „анатман“). Во хиндуизмот Брахман спие и сонува. Ако се разбуди, тогаш и светот ќе исчезне, а ние сите ќе се раствориме. Во будизмот нема Бог. Целиот свет е илузија, а чија – не знаеме. Знаменитиот коан, „загатката без одговор“ на зен-будистичката традиција е: „Се сретнале еднаш Буда и една бабичка, и гледаат еден во друг. Кој кого сонува? Бабичката – Буда или Буда – бабичката?“ Нема одговор. Но, како и да е, човекот треба да разбере дека целиот негов свет е свет на сансара, на постојани илузии. Од оваа наметната хипноза треба да се разбудиме… Во будизмот треба да се разбуди сопственото сознание и со напорите на мислата да се сфати, дека самиот свет не постои, и јас исто така не постојам. Ништо не постои.

Во првата епизода на „Матрикс“ Нео беседи со едно момче, слично на тибетскиот далај-лама во детството. Момчето само со поглед ја витка лажицата. Нео се обидува да го повтори истиот трик и како одоговор слуша: „Важно е да разбереш дека лажицата едноставно не постои!“.

Во Православието исто така го има ова гледиште, дека треба да се разбудиме од ропството на очигледноста, од ропството на стереотипите. Ова најјасно е изразено во учењето на преподобниот Максим Исповедник. Овој голем православен философ живеел во 7 век од христијанската ера. Тој говорел дека има два вида на логоси. „Логос“ на грчки не значи само слово, збор, туку и мисла, а кај Максим дури и замисла.

Првиот од двата вида „логоси“ е „логос сперматикос“, семеносен логос. Тоа е замислата Божја за секој човек, секоја твар. Логос сперматикос е замислата на Бога во вечноста за секого од нас, за секој човек, предмет, средба, ситуација… Но, ако човекот го нема дарот на прозорливост, ако не го стекнал она што кај апостолот Павле се нарекува „ум Христов“, тогаш тој не може да гледа на светот со очите на Бога. Таквиот (т.е. најобичниот) човек сам си ги измислува смислите на ситуациите во кои се нашол. Тој го создава она што во терминологијата на Максим Исповедник се нарекува „логос фантастикос“. Измислена од човекот смисла за секоја конкретна ситуација. Т.е. фантазам… Честопати ние на другите луѓе гледаме со потрошувачки, експлоататорски поглед. Ние не сакаме да знаеме што му е потребно, туку го сакаме само она што ни е корисно и интересно нам. Во таквите фантазии се убива љубовта. Затоа и преподобниот Максим вели дека најглавното дело на монахот е да ги разликува Божјите замисли од нашите помисли, нашите фантазми.

Значи, во сите развиени религии се огласува претпазливоста: човекот за да ја стекне вистината треба да раскрсти со вообичаената за него психолошка средина на живеење, со вообичаените реакции, стереотипи, илузии.

Оваа идеја лесно се препознава и во филмот „Матрикс“.

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Подготвил: Георгиј Глигоров