Брант. Во „Жртвопринесување“, сомнежите на Александар после посетата на Марија се сомнежи во сопствената вера; сомнежите на Марија, која не се решава да му се оддаде на Александар, се поврзани со вистинитоста на љубовта. Дали сепак може да се зборува за еден ист сомнеж?

Тарковски. Единствен начин да се покаже искреноста на овие двајца херои е да се надмине почетната невозможност на нивните односи. Заради тоа секој од нив е должен да се издигне над сите различности.

Брант. Дали филмот „Жртвопринесување“ е развиток на Вашите уметнички потраги?

Тарковски. Ако зборуваме сериозно, во тој филм ми успеа целосно да го разоткријам моето разбирање на светот од страна на современиот човек. Но, од уметничка страна, „Носталгија“ ја ставам над „Жртвопринесување“, бидејќи тој не е изграден врз развој на некаква идеја или тема. Неговата единствена цел е поетскиот образец, додека „Жртвопринесување“ се заснова на класична драма. Токму затоа давам предност на филмот „Носталгија“. Секогаш се восхитував на Бресон за она чувство на преемственост или логички взаимности, кои се создаваат од филм во филм. Тоа чувство се појавува од законитоста на такви епизоди како, на пример, излевањето на чаша вода во мијалник секое утро. Тоа го сметам за многу важен момент. Не ги сакам случајностите во филм. Најпоетскиот образец, дури незначителен и неоснован, секогаш е закономерен, а не случаен.

Брант. Се има впечаток дека филмот „Сталкер“ е близок до „Жртвопринесување“.

Тарковски. Точно. За мене „Жртвопринесување“ од сите мои филмови е внатрешно најпоредочен. Станува збор за опсесивната идеја на чистота и сувереност на сопственото „јас“, која може да го доведе човекот до избезуменост.

Брант. Зошто го избравте свети Антониј како централен лик на еден од Вашите следни филмови?

Тарковски. Ми се чини дека сега е многу важно да се размисли над онаа противречност што секогаш постоела во срцето на човекот: што е светост и што е грев? Дали е воопшто добро да се биде свет? За Православната црква, поимот на заедничарење со другите луѓе е еден од централните. За православните христијани, Црквата е обединување на луѓето, поврзани со исти чувства со иста вера. Кога светецот го напушта човечкиот свет и заминувам во пустина, природно го поставуваме прашањето, зошто тој го направил тоа? Одговорот се сугерира самиот: затоа што тој сакал да си ја спаси сопствената душа. Во таков случај, дали тој размислувал за останатото човештво? Мене цело време ме мачи прашањето за соодносот меѓу спасението на душата и учеството во животот на заедницата.

Брант. Но, зошто сепак го избравте свети Антониј?

Тарковски. Можеше да биде било кој друг… Во дадениов случај, мене повеќе ме интересира со каква цена се достигнува рамнотежата меѓу материјалното и духовното. Се плашам дека оние што мислат дека нашле излез, не ја кажуваат целата вистина.

Брант. А што ќе кажете за Вашата идеја на филм за Хофман?

Тарковски. За Хофман! Тоа е стара приказна. Многу сакам да ја употребам таа тема, за да поговорам за романтизмот воопшто и засекогаш да завршам со тоа. Ако ја помните историјата на животот и смртта на Клејст и неговата невеста, ќе разберете што имам предвид. Романтичарите се обидувале да го претстават животот поинаков од она каков што тој во суштина е. Нив најмногу ги плашела рутината, стекнатите навики, односите со животот како со нешто предодредено, предвидливо. Романтичарите не се борци. Кога тие гинат, тоа се случува заради невозможноста на мечтата, создадена од нивната фантазија. Мислам дека романтизмот, како начин на живот, е многу опасен, зашто придава првостепено значење на личниот талент. Во животот сите нешта се поважни, отколку личниот талент.

Брант. Во што конкретно се пројавува Вашиот однос кон Православната црква?

Тарковски. Тешко е да се каже во што конкретно. Јас живеев во Советскиот Сојуз, се преселив во Италија, а сега се наоѓам во Франција, немав можност да поставам нормални односи со Црквата. Ако одев на служба во Фиренца, таа се одржуваше на грчки, а друг пат – на италијански и никогаш на руски. Се разбира, зборувам за Грчката православна црква. Неодамна бев длабоко потресен од средбата со владиката Антониј (Блум) во Лондон. Односите со Црквата претпоставуваат релативно утврден режим на живот. Јас сум во ситуација на човек, кој преживеал бомбандирање, затоа е тешко да се очекува да имам нормални односи со Црквата.

Брант. Постои мислење, дека Луначарски, писателот и болшевик, говорел за религиозниот карактер на револуцијата од 1917 година. Што ќе кажете за тоа?

Тарковски. Каде го зборувал тоа? Глупости! Освен со тоа што сакал да го истакне својот восхит од револуцијата. Но, се сомневам дека тој искажувал вакво мислење, иако кога требало да се извојува популарност, некои комесари зборувале и признавале сè и сешто.

Брант. Имам впечаток дека Вас Ве привлекува темата на Апокалипсисот, како да сакате да го приближите.

Тарковски. Не, само се обидувам да го разберам нашето место во денешниот свет, а Апокалипсисот говори за крајот на сè…

Брант. Во својата книга „Духовидци“, Оливие Клеман пишува дека философот Фјодоров сакал да ја претвори традиционалната индивидуална тема на аскетизмот во колективна, според негово мислење, тоа треба да доведе до радикални промени во културата. Што мислите за тоа?

Тарковски. Ако аскетизмот и внатрешните духовни усилби можат да повлијаат на светот, тогаш зошто развитокот на општеството во текот на четири илјади години довело до вакви катастрофални резултати? Пред две илјади години имало потреба од Голгота, за да се упати човештвото кон патот на вистината. Но и тоа не помогнало. Мачно е да се осознава бесполезноста на слученото, иако во одредена смисла Голгота им помогнала на луѓето да стекнат стремеж кон духовните висини. Ако ја немало неа, тогаш би немало ништо.

Брант. Неколкупати видов дека го читате Берѓаев. Дали се сметате себеси за негов следбеник?

Тарковски. Секако, не! Јас не ги споделувам неговите гледишта. Некогаш тој го поставува проблемот на таков начин што можеш да помислиш дека тој го знае неговото решение. Не им верувам на таквите луѓе, како Штајнер или Берѓаев. Во спротивно, ние треба да признаеме дека има луѓе со претходно дадено знаење, а тоа е невозможно!

Брант. Зошто христијаните понекогаш велат: „Христос е единствениот одговор“?

Тарковски. Единственото нешто што вистински го имаме е верата. Волтер рекол: „Ако не постоел Бог, Него требало да го измислат“ и не затоа што тој не верувал, иако и така било. Причината не е во тоа. Материјалистите и позитивистите сосема неточно ги протолкувале неговите зборови. Верата е единственото нешто што може да го спаси човекот. Тоа е моето најдлабоко убедување. Инаку, што би можеле да направиме? Тоа е единственото нешто, кое човекот неспорно го има. Сè друго е несуштинско.

Брант. Како Вие ќе ги интерпретирате зборовите на Достоевски: „Убавината ќе го спаси светот“.

Тарковски. Таа изрека била подложена на многубројни толкувања, понекогаш вулгарни и примитивни. Со сигурност, кога Достоевски говорел за убавината, тој предвид ја имал духовната убавина која, на пример, ја имале кнезот Мишкин или Рогожин, а не физичката убавина, како на Настасја Филиповна, која всушност била обична падната жена…

Брант. Говоревте дека човекот треба да твори по образот и подобието на својот Создател…

Тарковски. Тоа истовремено е и важно, и неважно… За мене е исто како да дишиш чист воздух…

Брант. Дали ги разграничувате поимите уметник и светец, монах?

Тарковски. Секако, тоа се различни животни патишта. Светецот или монахот не творат, бидејќи не се поврзани непосредно со светот. Обичната позиција на светецот или монахот е неучеството. Таа идеја има многу заедничко со источните верувања, нешто слично во будизмот. Додека уметникот… бедниот несреќен уметник… треба да шлапа по кал, во центарот на сето она што се случува наоколу. Сетете се на францускиот поет Рембо, кој посакал да не биде поет. Можат да се најдат многу вакви примери.

Кон монахот чувствувам сожалување, зашто тој живее половичен живот, реализирајќи само дел од себе. Уметникот ќе го распламти својот талент, тој може да застрани, да биде заблуден, неговата душа е секогаш во опасност.

Истовремено не треба светецот да се противставува на поетот, како ангелот на ѓаволот. Сè зависи од тоа во каква ситуација се наоѓа човекот. Светецот наоѓа спасение, уметникот можеби не. Јас верувам во божествена предназначеност.

Херман Хесе рекол: „Целиот свој живот сакав да станам свет, но сум грешник Можам само да се надевам на помошта од Господа“. И јас сум уверен дека моите дејствија ќе доведат до саканите резултати…

Постои сличност меѓу светецот и уметникот, но неопходно е да се види и разликата, која се состои во тоа што човекот или се обидува да биде сличен на својот Создател, или се стреми да ја спаси својата душа. На тој начин, прашањето е или за спасение на самиот себе, или за создавање на духовно побогата атмосфера во целиот свет. Кој знае уште колку ни остана да постоиме? Треба да живееме со таа мисла, дека Господ утре може да нè повика кон Себеси. Многу гении го потрошиле животот, обидувајќи се да одговорат на прашањето што Вие ми го задавате. Тоа е тема за филм! Ако се обратам кон ликот на свети Антониј, најверојатно, ќе ја допрам неа. Ќе се обидам да го разберам и објаснам ова болно за сите луѓе прашање. Конечно, не е важно, ќе умреме ли или не, зашто сите ние ќе умреме – или сите заедно, или секој поодделно.

„Значењето на религиозната вистина е надежта. Философијата бара вистина, одредувајќи го значењето на човечката дејност, границите на човечкиот разум, смислата на постоењето, дури кога самиот философ доаѓа до заклучок за бесмисленоста на постоењето и бесполезноста на човечките напори.

Основното значење на уметноста не е во тоа, како што често мислат, да се изнесуваат идеи, да се пропагираат мисли, да се даде пример. Целта на уметноста е да го подготви човекот за смртта, да ја возвиси неговата душа, за да може таа да се обрати кон доброто.

Ремек-делото така ќе делува над човекот, што тој почнува да го чувствува во себе оној призив кон вистина, според кој се раководел уметникот, создавајќи го. Кога се утврдува контактот меѓу уметничкото дело и човекот, кој него го восприема, последниот доживува потрес кој ја очистува душата.

Кога гледачот се наоѓа во поле, кое зрачи со величествено уметничко дело, се разоткриваат најдобрите страни на неговата душа, која се стреми кон ослободување. Во такви моменти се случува осознавање и откривање на себеси како личност, надоаѓа чувство на безграничност на творечкиот потенцијал, од длабочините на нашите чувства што немаат дно“[1].

[1] Тарковский А. Запечатленное время. Размышления о кино. Лондон. Бодли Хэд, 1987, с. 43.

Извор: www.tarkovskiy.su

Прв дел

Превод: презвитер Георгиј Глигоров

Интервју со Шарл-Анри де Брант [1]

Прв дел од интервјуто во два дела

Шарл-Анри де Брант. Постои мислење дека во Вашите филмови, особено во „Жртвопринесување“, често се среќава преплет на мотиви, навејани од христијанските претстави (на пример, кажувањето на „Оче наш“ од страна на Александар), но исто така и поархаични, речиси пагански претстави, одразени во ликот на Марија, „добрата вештерка“. Тоа доведува до одредено недоразбирање. Што сте Вие, христијанин или не?

Андреј Тарковски. Не мислам дека е толку важно да се знае дали споделувам некои конкретни претстави и верувања – пагански, католички, православни, воопшто христијански. Важен е филмот. Мислам дека тој треба да се гледа во најопшт план, а не како арена каде што се пројавуваат противречности, кои цело време од мене бараат некакви критики. Уметничките дела не секогаш го одразуваат, како во огледало, внатрешниот свет на уметникот, особено неговите најпрефинети страни, иако секако постои одредена логика во нивниот сооднос. Освен тоа, уметничкото дело може да претставува гледиште, спротивно од гледиштето на авторот. Уште еден момент: работејќи над филм, јас цело време имам предвид дека него ќе го гледаат различни гледачи.

Во детството еднаш го прашав татко ми: „Постои ли Бог?“ Неговиот одговор за мене беше откровение. „За оној што не верува – не, за оној што верува – да!“ Ова е многу важен проблем. Сакам да кажам, дека филмот може да се интерпретира различно. На пример, за гледачите кои се интересираат за различни натприродни појави, најважни во филмот ќе им бидат односите меѓу поштарот и вештерката, Верниците, пред сè, ќе ја восприемат молитвата на Александар кон Господа, за нив целиот филм ќе се развива околу таа тема. И на крај, гледачите од третата категорија, кои немаат одредени убедувања, едноставно ќе кажат дека Александар е болен и психички нестабилен човек. Според тоа, различни групи на гледачи различно ќе го разберат филмот.

Мислам дека гледачот има право да го восприема она што го гледа на екранот соодветно со сопствениот внатрешен свет, а не од гледиштето кое би сакал јас да му го наметнам. Мојата цел е да го прикажам животот, да создадам претстава – драмска и трагична претстава на современото човештво. На крајот на краиштата, дали можете да си претставите дека ваков филм го направил неверник? Јас не можам.

Брант. Некои гледачи се сомневаат во верата на Вашите херои. Во што се состои нивната вера? Каде е проблемот во верата, која го побркува Александар?

Тарковски. Јас мислам дека Александар е луд, иако најверојатно има луѓе што мислат поинаку. Едноставно тој се наоѓа во една сложна психичка состојба. Мислам дека Александар е своевиден човек. Неговиот внатрешен свет е свет на човек, кој одамна не отишол в црква. Можеби пораснал во семејство на верници, но неговата сопствена вера, неговите религиозни убедувања се „нетрадиционални“… можеби, тој воошто не верува?Лесно можам да си ја претставам неговата опсесија со идеите на Рудолф Штајнер, со прашањата на антропософијата. Со толкава леснотија го гледам како човек кој осознава дека материјалниот свет не е целата реалност, дека постои и трансцедентна реалност, која едноставно претстои да се открие. Кога се случува трагедијата и катастрофата е неизбежна, тој во соодветност со логиката на својот внатрешен свет се обраќа кон Бога, како кон единствена надеж. Тоа е момент на очајание.

Брант. Се создава впечаток дека Вашите херои се наоѓаат само на прагот од вистинскиот духовен живот во своевидна состојба на неискушеност…

Тарковски. Според мене, Александар, без оглед на преживеаните маки, е среќен човек, бидејќи во страданијата тој ја пронаоѓа верата. По сè што преживеал, тешко би било да се рече дека тој се наоѓа на прагот од нешто. Најважен и најтежок аспект на религиозниот проблем е верата.

Брант. Но, таквата вера во извесна смисла се граничи со апсурдот?

Тарковски. Нормално! Мислам дека човекот, подготвен да се жртвува себеси, можеме да го сметаме за верник. Се разбира, чудно е. Александар се жртвува себеси, но истовремено кон тоа принудува и други. Тоа е лудило! Но, што би направил? Секако, за нив тој е мртов човек, иако во суштина е совршено јасно дека тој е спасен.

Брант. Според мислењето на некои гледачи, во „Жртвопринесување“ се чувствува атмосфера, навејана од Бергман. Можеме ли да кажеме, дека шведскиот режисер извршил врз вас одредено влијание, или ова чувство е поврзано со местото на дејствие во филмот?

Тарковски.Кога Бергман говори за Бог, тоа е само за да каже дека Неговиот глас не се слуша во светот, дека Го нема… Испаѓа дека меѓу нас не може да има споредба. Критичарите, што се убедени во спротивното, се многу површни, и ако тие тоа го тврдат само затоа што исполнувачот на главната улога во „Жртвопринесување“ играл и кај Бергман, и дека во мојот филм е искористен пејзажот на шведско село, тоа само покажува дека тие не го разбираат ниту Бергман, ниту егзистенцијализмот. Бергман е поблизок до Керкегор, отколку кон проблемот на верата.

Брант. Од сите Ваши филмови, „Жртвопринесување“ дава впечаток на „најтеатрален“. Можете ли да си замислите претстава на некои сцени во театар?

Тарковски. Мислам дека може да се направи, иако „Соларис“ или „Сталкер“ полесно би било да се постават во театар. Се сомневам дека тоа би биле успешни претстави… би биле претенциозни. Полесно ми е да работам на филм, зашто тука не треба да се сообразуваш со времето и ритамот на гледачот; филмот има свој сопствен ритам. Ако треба филмот да се пренесе на сцена, тоа ќе ја разурне неговата временска атмосфера, а таа е многу важна. Инаку, сè ќе пропадне.

Брант. Судејќи по сè, покренатите прашања од Вас треба да му се лично блиски на исполнувачот на главната улога, Ерланд Јусефсон.

Тарковски. Главните улоги во филмот навистина се напишани за Ерланд Јусефсон и Алан Едвал. Другите се појавија подоцна.

Брант. На крајот на „Жртвопринесување“, дрвото гори заедно со куќата. Ве изненади ли тоа?

Тарковски. Во моите филмови ништо не е случајно. Зошто дрвото изгорува заедно со куќата? Ако изгореше само куќата, тоа ќе беше само уште еден „филмски пожар“… не вистински… не посебен…

Брант. Не Ви се чини дека тое е многу сурово?

Тарковски. Дрвото беше мртво, тоа беше пресадено и служеше само како елемент на декорација.

Брант. Во филмот „Носталгија“, во устата на херојот ги ставате зборовите: „Во наше време, човекот треба да гради пирамиди“. Без навлегување во детали, какви пирамиди имавте предвид?

Тарковски. Човекот треба да се стреми кон духовна големина. Другите и по милиони години ќе ги одгатнуваат пирамидите, а не руините, кои ќе ги спомнуваат како последици од катастрофи… Не знам… во секој случај, не Чернобил, туку нешто спротивно.

Брант. Тврдевте дека многу го сакате Робер Бресон. Но, зар Вашите филмови не се спротивни на неговите дела? Бресон ја руши сцената, без да даде решение на главните прашања, туку само укажувајќи на нив…

Тарковски. За мене Робер Бресон е најдобар режисер во светот. Кон него имам длабока почит. Сепак, меѓу нас не гледам голема сличност. Да, тој ја руши сцената, нешто што никогаш не го правам јас… за мене тоа е исто како да убиеш живо суштество.

Брант. Неодамна ми раскажуваа за еден човек, кој страдал од суицидна манија. Тој го гледал „Жртвопринесување“ и два часа се задлабочил во некакви размисли. Му се вратила желбата за живот.

Тарковски. Еве, тоа за мене е поважно, отколку кои било оценки и критики… Нешто слично се случило по филмот „Иваново детство“: затвореник, кој излежувал казна во затвор, ми напиша дека филмот извршил такво влијание врз него, што тој веќе никогаш не ќе може да убие човек.

Брант. Зошто во своите филмови многу често воведувате левитации – тело, кое се крева во воздух?

Тарковски. Едноставно затоа што тоа се потенцијално многу силни сцени. Некои нешта се многу покинематографични и фотогенични, отколку други. На пример, водата за мене е многу важна: таа е жива, има длабочина, се движи, изменува, одразува лик, во неа може да се удави, да се мие, таа може да се пие итн., не говорејќи веќе за тоа дека таа се состои од една неделива молекула. Тоа е монада.

Исто така кога си претставувам човек кој лебди во воздухот, тоа ми причинува задоволство… во тоа гледам одредено значење. Ако некој будала ме праша, зошто во мојот последен филм, хероите Александар и Марија, се креваат во воздухот, јас ќе му одговорам: затоа што Марија е вештерка! Ако тоа прашање ми го постави поразумен човек, кој е способен да ја восприема поезијата на нештата, ќе одговорам дека за тие двајца херои љубовта не исто што и за сценаристот, кој наутро се буди со температура триесет и седум со два.

За мене љубовта е највозвишена пројава на взаемно разбирање и тоа не може да се предаде со просто прикажување на сексуален акт на екранот. Ако би било поинаку, зошто едноставно не отидеме на поле и да снимиме бикови што осеменуваат крави. Во наше време, кога во филмот нема отворени „љубовни“ сцени, сите мислат дека тоа е резултат на цензура. Но, таквиот вид на сцени нема никаков однос кон љубовта, тоа е само форма на секс. Во стварноста, љубовниот акт меѓу секоја двојка е неповторлив и уникатен. Ако него го прикажеме на екран, тоа ќе доведе до спротивен ефект.

(продолжува)

[1]Првична публикација: француско неделно списание “La France catholique” («Франс католик»). 20.06.1986

Превод: презвитер Георгиј Глигоров

Sneaking past a black hole’s event horizon, scanning the hole’s singularity and retrieving gravity-mastering data is impossible. As for falling into a black hole and seeing tidal forces disintegrate your vessel without making you into spaghetti, then entering a region prepared by your future self only to re-emerge into normal space-time via wormhole… well, criticism seems superfluous.

And, yet, this is a film worth watching…

(Alasdair Richmond)

Интерстелар на Кристофер Нолан е долг, исцрпувачки филм, направен по класичен холивудски СФ канон, предвидлив и накитен со патетични спилберговски орнаменти, но сепак – сериозно инспиративен. Впрочем, тука е вистинската сила на Нолан: размислувањата за филмот да те обземат дури откако добро ќе се отспиеш (барем така функционира кај мене). На кратко, филмот дава доволно простор и материјал за негова аскетска интепретација, при што би издвоил две одлични поенти, кои се генерираат околу две централни теми: самотијата и домостројот. При тоа, филмот нуди префинето стилизирана антиципација на дијалектиката помеѓу божествените енергии и созданието.

Исклучиво во „црната дупка“ на потполната самотија (откажување од таткото свој, мајката своја и т.н., т.е. од сите и од секого) е можно вистинското пронаоѓање на ближниот, т.е. превозмогнувањето на самотијата. Тогаш кога човек ќе престане да се плаши од самотијата и по силата на љубовта ќе се нурне во неа – тогаш успева да ја победи. Со самотијата се победува самотијата… Пред неколку дена ја препрочитав „100 години самотија“ на Маркез (полни 16 години после површното читање во средно). Самотијата има безброј лица: некаде е свесна за себеси, некаде не е, некогаш е затворена во 4 ѕидови со години, некогаш е постојано опкружена со луѓе, час е апатична, час бива понесена од страстите. Но, она што е заедничко за сите наведени изрази е дека ниту еден од нив – љубов нема. Не похота, не вљубеност… просто љубов. Љубов, која не зависи од љубовта на другите луѓе; љубов која може да сака и тогаш кога другите луѓе не ја сакаат; љубов која ќе сака и тогаш кога ќе нема никој друг – кога ќе ги нема луѓето, кога ќе го нема светот, кога во црната дупка ќе бидам јас, сам, совршено сам. Впрочем, од таквата не-осамена самотија Бог го создава светот – неговата творечка љубов е насочена не само кон битието, туку и кон небитието и го повикува во постоење. Од црната дупка на божествениот примрак… Тоа е конечниот образ на човечкото богоуподобување.

Тука се надоврзуваме на втората поента: иманентноста на Бог е можна единствено преку човекот. Бог не е маѓепсник, кој сам ја „завршува работата“. На против, човекот е оној кој си ја завршува својата работа. Токму таа поента во филмот, особено при крајот кога се гледа дека „духовите“ на малата Марфи биле всушност нејзиниот татко, кој од надвременскиот простор на црната дупка цело време се обидувал да стапи во контакт со неа. Оваа поента може да се толкува во атеистички клуч, но би потсетил дека границата помеѓу патот на апофатизмот и патот на атеизмот некогаш е толку тешко видлива, што многу често паѓаме во искушение покомплексното да го сведеме на поедноставното и нам попознатото. Апофатичкиот пат во аскетиката секогаш остава доволно простор за човековата слобода и вера. Бог се објавува, но по правило на таков начин, што јас и после „средбата“ ќе треба да верувам во него. Секогаш ќе остане можноста да ја загубам таа вера, т.е. да ја интепретирам таа средба на поинаков начин, да ја припишам на сопствената вообразба, да решам дека само јас постојам, но не и тој, или едноставно да заборавам на неа. Во тоа се состои крстот на диофизитизмот, крстот на ортодоксијата наспроти религијата – Бог стана човек, вистински човек, безостаточно човек, во се што по природа му е својствено на човекот. И сето тоа, со цел човекот да стане – таков човек. Да стане човек во „црната дупка“ на сепрегрнувачката самотија, човек проникнат од присуството на недопирливите, непоимливи, невидливи „тие“, кои станале „тој самиот“, кои дејствуваат во него и преку него надвор во осамениот, но бесконечно сакан свет.

проф. д-р отец Милан Ѓорѓевиќ

Извор: digitalareopagus

Ќе се зарадува душата моја во Господа, зашто во риза на спасението ме облече и со одежда на веселие ме промени; како на жених ми стави венец, и како невеста ме украси со убавина.

Ова е молитвата која свештенослужителот ја кажува при облекување на стихарот. Во неа тој се нарекува риза на спасение и одежда на веселие, на радост. Оваа едноставна бела ленена кошула со долги ракави символ е на духовната радост и на спасението во кое се облекува човечката природа која на Бога Му принесува служба. Таа радост му заблеска на човекот преку натварната таворска светлина на славата Божја, таа белина ја приготвил Бог за секој човек кој преку личното преображение ќе влезе во наследство на спасените: „Околу престолот, пак, имаше дваесет и четири престоли; а на престолите видов седнати дваесет и четири Старци, облечени во бели алишта, а на главите имаа златни венци“ (Откр. 4,4). И понатаму: „Потоа видов, и ете, големо мноштво народ, кое што никој не можеше да го преброи – од сите племиња и колена, народи и јазици; тие стоеја пред престолот и пред Агнецот, облечени во бели облеки и со палмови гранчиња во рацете“ (Откр. 7, 9).

Стихарот (стихарион) своето име го добил од грчкиот збор στιχος што значи ред, стих, потег, линија и ги означува златните линии на везот или панделките сошиени на долниот крај од кошулата. Таа уште се нарекува alba, tunika или camisia според латинскиот назив на долната кошула кај римјаните, која кај елините се нарекувала хитон (hiton). Стихарот е кошула која го покрива телото од вратот до стапалата, затоа уште се нарекува и подир и одговара на Ароновата долга ленена кошула. Бојата обично ѝ е бела дури и ако другите делови од одеждите имаат некоја друга боја. За прв пат ја спомнува тирскиот епископ Павлин, во третиот век, нарекувајќи ја подир, т.е. облека која допира до нозете. Писмен спомен за стихарот имаме и во четвртиот канон на Картагинскиот собор, во 398-ма година, како и кај свети Григориј Богослов во неговата беседа при епископската хиротонија (орат. В. н. 4. Migne, XXXV. 829). Според свети Симеон Солунски (Migne, Patr. Т. 155. п. 251.) стихарот потсетува на блескаво белата облека во која се појавиле ангелите за време на Христовото воскресение и вознесение (Лука 24,4; Дела 1,18). Стихарот е заедничка одежда за сите ерархиски степени на свештенството, но архиерејскиот стихар вообичаено има пантлики, таканаречени реки (potamo) со пурпурна, темно виолетова или црна боја, и го покажуваат правото на поучувањето, т.е. укажуваат на тоа дека епископот е учител par exellance во Црквата, оној кој е на местото Христово и во образот Христов во Црквата. Тие исто така ги символизираат реките на крвта Христова која се пролева за спасение на светот.

Митрополит Методиј (Златанов)

Крстот со три хоризонтални греди, како што погоре е прикажан, е најчестата форма која се употребува во Православната црква – без разлика дали станува збор за едноставен накит, украс, распетие или икони кои го прикажуваат Крстот, трите греди се најчесто присутни.

Кратката, најгорна греда го претставува натписот закован на Христовиот Крст, кој гласел: ОВА Е ЦАРОТ ЈУДЕЈСКИ (Лука 23,28; во Евангелието според Јован натписот гласи: „Исус Назареецот, Цар Еврејски“).

Долната, искосената греда од распетието, е за потпора на нозете. Сите распетија ги имале овие потпори, зашто никој не можел да биде прикован на крст само со клинци. Суровата смрт на распетие не настанувала поради губитокот на крв, туку поради недостаток од кислород: истоштен, човекот не можел повеќе да стои на потпората за нозете, телото виснувало, и повеќе не можело да се вдишува воздух.

Потпората за нозете на Христовиот Крст е искосена, бидејќи се верувало дека во последните моменти пред Исус да го предаде духот, Неговото тело се згрчило и потпората била изместена. Но, во овој вистински настан има и симболизам. Потпората укажува нагоре, кон Небото, на Христовата десна страна, и надолу, кон Адот, на Христовата лева страна. Една од петочните молитви на Православната црква јасно го објаснува ова значење:

Среде двајца разбојници Твојот Крст се покажа како праведно мерило.

Едниот го упатува во адот поради тежината на хулењето,

а другиот се олеснува од гревовите заради познавањето на Богословието.

Христе Боже слава ти.

(види Лука 23,39-43)

Полумесечината и Крстот

Понекогаш може да се види и ова: Крст над полумесечина. Се даваат повеќе одговори за ова. Од референци на месечината во книгата Откровение (вообичаен образ на Марија), потоа како древен симбол на Црквата, па до котва или едноставна изјава против Отоманите.

Википедија: – Една варијанта на православен крст е „Крстот над полумесечина“. Во 1486 година, царот Иван  IV (Грозниот) го освоил градот Казањ, кој се наоѓал под владеење на Татари муслимани, и во спомен на тоа, тој заповедал оттогаш па натаму исламската полумесечина да се поставува под крстовите, за да се означи победата на Крстот (христијанството) над полумесечината (исламот). Овој „Крст над полумесечина“ понекогаш е придружуван со „Гаврил како дува во труба, качен на врвот од Крстот“.

Митрополит Иларион (Алфеев): Понекогаш може да се сретне полумесечина под крстовите на куполите. Според нашите сознанија, овој вид на крст ги украсувал куполите на неколку цркви од 12 век, поточно црквата „Покров на Пресвета Богородица“ на Нерл, катедралата „Св. Димитриј“ во Владимир и катедралата „Успение“ во Стараја Лагода. Овде, полумесечината воопшто не претставува муслимански симбол и воопшто не укажува, како што понекогаш се мисли, на супериорноста на христијанството над исламот. Полумесечината била еден од државните симболи на Византија (ја симболизирала царската моќ) и само по освојувањето на Константинопол од страна на Турците, таа станала симбол на Отоманската империја. Приказот на полумесечината се среќава на древните руски икони, одежди и минијатури во книги. Освен тоа, крстот заедно со полумесечината ни напомнува на котва (симбол на спасението, во согласност со симболизмот на Црквата како кораб), потоа на расцветан крст, чаша или крст, забоден на змија.

(Orthodox Christianity Vol. III, The Architecture, Icons, and Music of the Orthodox Church by Metropolitan Hilarion Alfeyev. p. 57)

Подготвил: презвитер Георгиј Глигоров

Уште од самите почетоци, во ранохристијанската богослужба, биле употребувани особени одежди. Најпрвин тие биле едноставни бели облеки изработени од ленено платно и богато украсени со скапоцени материјали. Некои делови од свештените ризи биле изработени според образот на старозаветните одежди, а некои делови биле направени како израз на новозаветната, христијанска теологија и естетика. Во текот на христијанската историја тие претрпеле некои минимални формални измени, но духот и суштината на христијанските богослужбени одежди и односот кон нив останале исти. На тој начин естетизмот и символизмот на литургиските одежди видливо и надворешно сведочат за верноста и утврденоста во светото Предание на Црквата.

Освен символиката на материјалите, особена важност за свештената облека имаат и боите кои се употребуваат за нејзините поединечни делови. Основна и најважна боја на црковните одежди била и сè уште е белата. Таа ја символизира духовната чистота, девственоста како срж и суштина на литургискиот украс и символ. Белината, беспрекорноста и совршенството, изразени на облеката, дополнително се потенцирани со присуството на сребрени, златни и свилени украси и везови кои го изобразуваат блесокот, светлината и нематеријалноста на чистотата со која е удобрен свештенослужителот. Оваа белина упатува на таворската светлина со која нашиот Спасител, Господ Исус Христос ги озари апостолите и целиот свет:

„А по шест дни ги зеде ги зеде Исус со Себе Петра, Јакова и брата му Јована, и ги изведе во висока гора сами; и се пребрази пред нив; и лицето Негово светна како сонце, а алиштата Му станаа бели како светлина“ (Мат. 17,1-2).

Од деветтиот век наваму, под влијание на развојот на литургискиот символизам и оприсутнетата церемонијалност во богослужбите, започнуваат да се употребуваат и други бои со кои се украсуваат свештените одежди. Во деновите на споменот на светите апостоли и маченици, како и во деновите на радосната тага во споменот на страдањата на нашиот Спасител, се употребувале одежди со пурпурна или темно црвена боја, која ја символизирала крвта на Спасителот или светиот маченик, но таа била и символ на животот, со кој светите мартири сведочеле за Царството Небесно, символ на вечниот живот со кој се исполнуваат оние кои се причестуваат со евхаристиската жртва Господова. Зборувајќи за бојата на свештените облеки свети Симеон Солунски вели: „Тие се бели, заради чистотата и светлоста на благодатта. А можат да бидат и пурпурни во времето на постот, за да плачеме ние кои згрешивме и да Го оплакуваме Оној, Кој заради нас се принесе на жртва. Та сеќавајќи се на Неговите страданија да тргнеме по Него…“ Во дванаесеттиот век, охридскиот архиепископ Димитриј Хоматијан во своите списи ја потврдува оваа пракса укажувајќи на тоа дека бели одежди се употребувале на богослуженијата во текот на целата година, со исклучок на деновите на Великиот Пост и во деновите на помен на упокоени, кога се употребувале црвени одежди во знак на жалост. Освен нив, започнала да се употребува зелената боја како символ на нашата надеж кон вечно блажениот и незалезен живот во Царството на нашиот небесен Родител, што го стекнавме со спасителната мисија на Синот Божји преку благодатните дарови на Светиот Дух; потоа, сината како символ на небесната чистота, непричастна на ништо земно и страсно, и така натаму.

Освен духовниот авторитет и чистота за кого превасходно сведочат свештените одежди, тие, со својата разнообразност, нè упатуваат и на поединечните чинови на свештената ерархија. Бидејќи секој ерархиски степен има поинаква свештена облека. Ѓаконски одежди се: стихарот, нараквиците и орарот. Презвитерски, т.е. свештенички одежди се: стихарот, епитрахилот, појасот, нараквиците и фелонот. Архиерејски, т.е. епископски одежди се: стихарот, епитрахилот, појасот, нараквиците, надбедреникот, сакосот и омофорот. Секој од овие елементи на богослужбената риза претставува неслично подобие на невидливото значење кое извира како од формата и структурата на секој елемент, така и од содржината на молитвата која свештенослужителот ја кажува при облекување на секој поединечен елемент. Трите ерархиски степени, ѓаконскиот, презвитерскиот и архиерејскиот, содржат длабока символичка содржина која го дефинира и самиот ерархиски степен и неговото достоинство во црковната ерархија. Затоа е важно сега да се задржиме на секој елемент од црковните богослужбени одежди поединечно, та преку возвишените зборови на литургиската поезија содржана во молитвите со кои свештенослужителот невидливо се облекува, облекувајќи ги одеждите и преку знаците и подобијата на боите, орнаментите и кројот на елементите, односно чинителите на литургиската риза, да проникнеме во убавината која нè приопштува кон личното единство со Бога, во Небесниот Ерусалим.

(продолжува)

Прв дел    Втор дел

отец Методиј Златанов

– Вие така бестрашно се нурнавте во сферата на Јохан Себастијан Бах. Познато е дека врв на неговата вокално-драматична музика станал токму ораториумот „Страданија според Матеј“. Колку тој е во созвучност со Вашето творение?

– Мојата идеја се состоеше во тоа, старата форма на „Страданијата“, која всушност постоела уште пред Бах, но нашла свој највозвишен израз во неговото творештво, да ја исполнам со православна содржина. Се појавија „Страданија“, основани на православната духовна традиција. Таму текстовите од православното богослужение, како и самата музика, упатуваат на црковна служба. Тоа е обид да се пренесе на сцена атмосферата што возникнува во православниот храм на Велики Петок, кога се извршува богослужението посветено на Христовите страданија.

Во исто време, секој композитор ги определува за себе оние уметнички принципи што ќе ги подражава во своето творештво. Понекогаш тој постапува рационално, а понекогаш тоа се случува само по себе во процесот на творењето. Во конкретното творение, јас се потпирав (волно или неволно) на три разни стилистички слоја. Прво, баховската традиција – музичкиот стил од епохата на барокот. Второ, стилот на руската црковна музика, на онаа што и денес ја слушаме во храмовите, но која во основа е од 19. век. И трето, стилот на одделни композитори од 20. век, такви како Шостакович, Прокофјев.

– Како го оцени Вашето творештво патријархот Алексиј II, кој беше голем познавач на класичната музика?

– Неговата светост, приснопамјатниот патријарх Алексиј II присуствуваше на првата интерпретација на „Страданија според Матеј“ во Големата сала на Московскиот конзерваториум на 27 март 2007 година. По концертот, тој ме покани кај себе и рече: „Ви благодарам за прекрасната музика“. Заедно со него на концертот беше и митрополитот Кирил, сегашниот свјатејши патријарх.

– „Страданијата според Матеј“ ги слушаа во Рим. Каква беше тамошната реакција? Дали мислењето на католиците се разликуваше од мислењето на православните?

– Приемот од страна на публиката беше најтопол. Кога ја пишуваш музиката, не знаш дали таа ќе најде одѕив во душите човечки. Една работа е што самиот ги внесуваш своите доживувања во делото, а друга дали тие ќе бидат предадени на другите, дали ќе бидат примени од слушателите. Контактот со публиката може да се случи, а може и не. Во овој случај контактот беше стопроцентен. Луѓето го разбраа она што сакав да го изразам преку таа музика.

Облекување за 40 секунди, ручање за шест минути

– Цвеќиња, аплаузи… Дали се почувствувавте како ѕвезда?

– Како прво, јас сум свештенослужител. И во своето творештво – дали станува збор за музички творенија, преводи или книги, се трудам да сведочам за Христа, да го донесам Словото Божјо и Неговата убавина до човечкото срце. А тоа е примарната задача на пастирот.

– Како се чувствувате, кога излегуваат Ваши нови книги или се преиздаваат стари?

– Кога добивам испечатена книга, не чувствувам никаква еуфорија. Освен тоа, првото што обично ми се случува во такви случаи: кога ќе отворам на некоја страница, наоѓам печатна грешка, што не сме ја виделе при препрочитувањето, ниту јас, ниту редакторот, ниту, пак, лекторот.

– Да се вратиме на почетокот од нашиот разговор – за привлечноста на Црквата за младите. Дали сметате дека во тоа успеваат свештениците, кои до неодамна биле идоли на младите?

– Секој свештенослужител во Црквата го внесува својот сопствен опит. Тој опит може да биде вреден и потребен. Навистина, има свештенослужители што произлегле од средината на научниците, музичарите, актерите или претставниците на другите професии. Често таквите свештеници се способни да воспостават многу подобар дијалог со претставници од својот претходен кружок, отколку свештениците што немаат таков опит. Сепак, не е работата во тоа. Поради некоја причина, обично се мисли дека Црквата се само свештениците. Всушност, Црквата е целата полнота на верните луѓе: и епископите, и свештениците, и ѓаконите, и монасите, и мирјаните. Секој свештенослужител е должен да го искористи опитот пред свештенството и сиот свој творечки потенцијал за слава на Бога и Црквата, и за полза на луѓето. И тоа се однесува не само на свештениците, туку и на сите членови на Црквата. И како мирјанин, занимавајќи се со некоја светска работа, исто така може да се донесе полза и на Црквата, и на друѓите луѓе, восприемајќи ја својата световна професија како форма на служење на Бога.

– Некои познати рок-музичари во Русија се сметаат себеси за верници. Често тие своите концерти ги спроведуваат со проповед. Какво е Вашето мислење за идејата на „православен рок“?

– Јас се воспитував во традицијата на класичната музика и никогаш не ме привлекувала рок-музиката. Мене класичната музика ми е многу поблиска. Современата младина, за жал, малку слуша класика. А тоа е огромен слој од светската култура.

– Што мислите, зошто младината ја отфрла класичната музика?

– За да ја примиш музиката, треба да ја разбираш. Но, ако си воспитан на некои други обрасци, тоа не е едноставно. Иако, јас не би рекол, дека интересот кон класичната музика опаѓа. Концертните сали се полни, компакт-дисковите бргу се продаваат, значи и класиката е барана. Освен тоа, мислам дека рок-музичарите, чии имиња денес одекнуваат по цела Русија, со време ќе бидат заборавени, но Бах, Бетовен, Шуберт, Брамс остануваат за векови. Човештвото одново и одново ќе се обраќа кон тие колоси на класичната музика.

– Според Вас, дали рок-музичарот може позитивно да влијае врз умовите?

– Зошто да не. Ако тој е верник, тогаш може. Зборовите за верата, за христијанскиот морал од устата на рок-музичарот, мислам дека ќе остават впечаток кај неговите почитувачи или ќе ги натераат да се подзамислат. Тоа е мисија од свој вид. Зашто секој христијанин, со што и да се занимава, секогаш може да биде со Бога, сите негови дела и сиот негов живот можат да бидат од Него осветени.

– Дали за Вас творењето на музика, на книги, претставува хоби?

– Хобито претполага имање на слободно време. А него и претходно практично го немав, а сега – по назначувањето за претседател на ОВЦС (Одделот за надворешни црковни врски) – и воопшто го немам.

– Зар сосема, ниту половина час?

– Ако се погрижам, можам да најдам половина час. Во текот на долгите години служење на Црквата, јас разработив цел систем за наоѓање на слободна минута.

– Дали може да ја кажете тајната?

– Треба да станеш порано, а да си легнеш подоцна.

– Кое време е тоа за Вас?

– Сè зависи од околностите, но сонот не смее да биде повеќе од шест часа. Секако, може и помалку да се спие, но тоа е веќе за такви подвижници, кон кои себеси не можам да се вбројам. Потоа, од армијата стекнав навика набрзина „да примам храна“. Во армијата ручекот траеше шест минути. Сега обично ручам 10 минути. Штедењето на времето за ситници како резултат може да даде половина час, можеби час, дури и два. Исто така, многу време поминувам на пат. Во авиони, во аеродроми, во автомобили. Се трудам да ги испланирам и искористам дури и тие часови. Зашто, летот може да трае и половина ден, цел ден, дури и деноноќие – на пример, за Австралија.

– Дали имате музички планови?

– Во август минатата година, кога една недела престојував во Финска, напишав едно дело, кое до сега сèуште не е интерпретирано. Тоа е симфонија за хор со оркестар на зборовите од псалмите – „Песна на восходењето/искачувањето“. Се претпоставува, дека тоа сочинение ќе се слушне на 26 ноември во Големата сала на конзерваториумот.

Но, во моментот немам никакви понатамошни планови. Неговата светост, патријархот Кирил, еднаш рече: „Владиката Иларион сега треба да пишува само една симфонија – на надворешните црковни врски“. Со тоа и се занимавам деноноќно.

Извор:«Российская газета» — Недела №4969 (145) од 6 август 2009

Прв дел од интервјуто

Превод: Георгиј Глигоров

Символика: од служба на служба

– Владико, до неодамна Вие богослужевте во еден од најмузикалните градови на светот – Виена. Таму живееле и твореле највеличествените композитори – Моцарт, Хајдн, Бетовен, Шуберт, Брамс. Веројатно тоа и Ве поттикнало да творите музика?

– Мојата композиторска судбина е чудна и необична. Еднаш во својот живот ја оставив музиката. Сепак, тоа го сторив сознателно и, како што претпоставував, засекогаш. Едноставно, се најдов пред избор: да ѝ служам на музиката или на Црквата. И јас ја избрав Црквата.

11 години одев на часови по виолина и композиција во музичкото училиште „Гнесини“, а потоа во Московскиот конзерваториум. Се очекуваше да станам професионален музичар. Но, паралелно почнав да одам во црква. И како што минеше времето, храмот сè повеќе ме привлекуваше, а музиката сè помалку.

– Т.е. Вас Црквата Ве оттргнала од музиката?

– Неколку години живеев во состојба, не на раздвоеност, туку некако постојано се прашував себеси: кому треба да му го посветам животот? На крајот на краиштата сфатив, дека најмногу од сè сакам да ѝ служам на Црквата.

– Колку години имавте тогаш?

– 15. Мислам дека мојот избор беше резултат на оној внатрешен процес, којшто не може едноставно да се објасни со зборови. Но, потрагата ме приведе кон непогрешлив резултат.

– Толку сте сигурен во тоа?

– Човекот, кој стапил на патот на служење на Црквата и тоа го сторил сознателно, никогаш нема да зажали за својот избор.

– И Вие го напуштивте Московскиот конзерваториум?

– Од конзерваториумот ме повикаа во армијата. Такви беа условите: прво се бараше да се даде „свештениот долг“ кон Татковината, а веќе потоа да се занимаваш со она кон што душата повикува. Секако, ако не отидев на служба во армијата, јас веднаш ќе се запишев во Богословија. Сепак, не сакав да ја одбегнам службата во армијата, знаев дека треба да се отслужи и потоа со мирна совест останатиот живот да го посветам на она кон што се стремев – на црковното служење.

– Каде служевте, ако тоа не е воена тајна?

– Во Обрасцовиот оркестар на Пограничните војски. Со целиот оркестар патувавме по караулите на Далечниот исток, одржувавме концерти на естрадна музика. Мојот инструмент беше електрооргули. Пропатувавме дел од границата со Кина – од Хабаровск до Благовештенск. Од една караула до друга – стотици километри.

– Сигурно, имате и награди?

– Имаше обележје, знак што се ставаше на гради „Одличје на пограничната војска“. Иако, според мене, не го заслужив. Бев самостоен и непотчинет.

– Што Ве поттикнуваше кон такви значајни чекори?

– Одев во храм. Требаше да кријам дека сум верник. Тогаш не смееше да се носи на вратот крст, па затоа го зашивав на јаката од војничката кошула.

– А каде го чувавте Евангелието – сигурно не во војничкото шкафче?

– Ми подарија минијатурно Евангелие, што можеше да се стави в џеб. Но, јас знаев дека порано или подоцна ќе го откријат. Затоа го научив напамет Евангелието според Јован, а книгата ја криев.

– Што се случи по армијата?

– Ме демобилизираа во ноември, а да се запишам во Богословија беше доцна, зашто учебната година веќе беше започната. За да не губам време, решив да одам во манастирот на Светиот Дух во Вилнус. И следниот септември веќе бев свештеник.

– А музиката?

– Расчистив со неа, како што ми се чинеше тогаш, еднаш засекогаш. Одрекувањето од светот за мене, пред сè, претставуваше одрекување од музиката. Затоа што мене, освен музиката, целосно гледано, ништо не ме поврзуваше со светот. Повеќе не пишував музика, не свирев на музички инструменти и дури не слушав музика на плочи.

Во црква не е досадно

– Има многу млади луѓе, кои се сметаат себеси за верници, но во црква не одат. Тие велат дека таму им е досадно. Се разбира, дека црквата не е дискотека, таму не се оди за забава, но сепак, дали може да се измени ситуацијата?

– Не можам да си претставам, како може некој да се досадува на богослужение. Во училишните години неколку пати одев во дискотеки и училишни забави, каде што се собираа моите врсници „да се покажат себеси и тие други да видат“. И умирав таму од досада. Се водеа празни и бесцелни разговори. Настаните што се случуваа во т.н. младинска средина секогаш ми изгледаа некако невкусни, а веселоста на сокласниците – вештачка.

– Во црква е поинаку?

– Во црква сè е поинаку. Само таму успеав да ја почувствувам реалноста на вистинскиот живот.

– Дали служењето на Господа е доходовно дело?

– Кога го започнував својот свештенички пат и служев во Литванија, тогаш едноставно живеев во бедотија. Моите парохјани беа најсиромашни луѓе, а јас добивав симболична плата. Во 1991 година дојдов во Москва и тука веќе имав три задолженија: служев како клирик во храм, а исто така предавав во Московската духовна семинарија и во Институтот на свети Тихон. Целиотмесечен приход ми изнесуваше 12 долари. Еден долар добивав за службата во храмот, 10 – во Духовната академија, и уште еден – во Институтот на свети Тихон. Пресметувам во долари, затоа што рубљата тогаш многу паѓаше. Општо земено, реално заработував два килограми сирење месечно.

– Како преживувавте?

– Заработував со преведување – од англиски на руски и обратно.

Кога доаѓа музиката

– Како се вративте на музиката?

– Постепено почнав повторно да слушам музика. На пример, возејќи автомобил. Но на концерти или на опера не одев, а и до ден денес не одам. За шесте години живот во Виена, само еднаш бев во знаменитата Виенска опера. И само затоа што еден пеач од нашиот црковен хор ја исполнуваше таму партијата на Командор во „Дон Жуан“ и ме молеше да дојдам и да го слушнам.

– Имате цврста волја!

– Кога имав 20 години, бев многу радикално настроен. Ја напуштив музиката и си мислев дека тоа е засекогаш. Но, како што се вели, човекот претполага, но Бог располага. Во одреден момент, очигледно периодот на радикализмот помина, почнав да си дозволувам да слушам по малку класична музика. Иако со неа не се занимавав активно. Но, во 2006 година нешто во мене одеднаш се смени – и почнав да пишувам музика.

– Како тоа „одеднаш“– ниту од едно или од друго нешто? Сигурно имало некаков поттик?

– Таа улога ја одигра еден концерт во Москва на фестивалот на православна музика. Хорот од храмот на светителот Николај во Толмача при Третјаковската галерија го исполни моето сочинение старо 20 години – „Ниње сили небеснија“. Го слушнав и…

– Посакавте уште нешто да сочините?

– Да. Во мојата глава одеднаш почнаа да возникнуваат музички идеи, теми, при што во такво изобилство, што ми се чинеше дека во мене се таложеле, како во сандаче, две децении. Мелодиите како да паѓаа од небо. Не помнам дека такво нешто ми се случило во годините кога учев во конзерваториумот. Тогаш со голем труд творев музика.

За 10 дена напишав „Божествена Литургија“ за мешан хор. При што, процесот на творење се совпадна со патувања во разни земји, затоа во основа пишував во авионите или во чекалните.

– Дали пишувавте на петолиние?

– Прво и тоа го немав при рака. Со проста рака цртав линии на обичен лист и таму ги запишував нотите.

– Ова можеби е наивно прашање: како се раѓа музиката? Дали при рака, освен петолиние, секогаш да се има, да речеме, уште и пијано?

– Музиката се раѓа во главата и во срцето. За тоа сосема не е задолжително поседувањето на пијано. Кога пишуваш со инструмент, творечкиот процес е сосема поинаков. На пијаното може да се испроба музиката, да се отсвири едно или друго. И одненадеж да слушнеш нешто оригинално. Тогаш може и да се запише. Но кога се нема пијано, музичките теми се раѓаат внатре, мене ми останува само да ги пренесам на хартија. Имено, така прво ја напишав „Божествената Литургија“, потоа „Сеноќното бдение“. Токму така се појавија и „Страданијата според Матеј“.

(продолжува)

Превод: Георгиј Глигоров

Богатството на образи претставено на светите икони е преголемо, но изгледа само едно нешто ги соединува сите нив. Иако не секогаш се претставува на еден натуралистички начин, тие секогаш имаат за цел да ја претстават реалноста. На иконите од животот на Христос, Неговите светии или други историски настани, секогаш ни се презентира она што се случило, како и значењето зад она што се случило.

Претставата на свети Георгиј како го убива змејот се чини како да наликува на бајка, и навистина оваа претстава е популарна во детските книги.

Зошто постојат илјадници зачувани свети икони на свети Георгиј како го убива змејот, во сите делови од христијанскиот свет и во сите векови во минатото?

Георгиј – светец и маченик

Георгиј бил римски војник, роден при крајот на 3 век по Христа, во Кападокија, воспитан како христијанин од страна на својата мајка вдовица, во нејзиниот град Лида, во Палестина.

За време на владеењето на императорот Диоклецијан, настанало гонење на христијаните, и како римски заповедник во тоа време, Георгиј имал наредба да делува. Тој одбил и ја исповедал својата вера. Следеле многу ужасни, но неуспешни тортури, за да го надвијат младиот Георгиј (тој сè уште бил во своите дваесетти години), но се случило спротивното, во Христијанство биле преобратени некои од оние што го сведочеле неговото исповедање, вклучувајќи ја и сопругата на Диоклецијан, царицата Александрија. Конечно, Георгиј бил обезглавен. Годината на неговото мачеништво била 303 по Христа.

Само една генерација подоцна, кога христијанскиот император Константин владеел со Римската империја, била изградена црква посветена на св. Георгиј во Лида, каде што биле чувани неговите мошти, почитувани од локалните христијани.

Со ваквото рано и брзо распространување на почитувањето на св. Георгиј, се појавила негова икона, која останала конзистентна, и се базирала на неговата реална физичка појава во светот. Тој е прикажан како младо голобрадо момче, со прамени на кадрава кафеава коса. Тој е облечен како војник, а и оние икони што го претставуваат како јава на бел коњ, исто така датираат од првиот милениум. Понекогаш е прикажан како носи украсена дијадема на својата глава, еден вид блискоисточна верзија на царска круна, која се однесува на неговиот „маченички венец“.

Чудото на свети Георгиј со змејот

Св. Георгиј е познат како великомаченик, победоносец и чудотворец. Ова сведоштво не се однесува само на неговиот живот и смртта (со која ја стекнал титулата великомаченик), туку и на чудесата што Бог ги извршил преку него по неговото мачеништво. Историјата на Црквата е преполна со постхумни појавувања на Христовите светии, коишто не се јавуваат само како гласници, туку и како заштитници и чудотворци за христијаните што се борат на земјата.

Избавувањето на принцезата и градот од пустошот на рептилниот ѕвер е едно чудо што му се припишува на св. Георгиј.

Постојат повеќе варијанти, но најраспространетата се однесува на градот наречен Силена, близу едно езеро во Либија. Во езерото живеело едно чудовиште, опишувано различно и како змеј, и како џиновска змија или дури и како крокодил. Ѕверот им попречувал на жителите на Силена слободно да црпат вода од езерото и воглавном го тероризирал градот. Како пагани, суеверните граѓани биле под заблуда и принесувале млади девици, што ги избирале со ждрепка, како жртва на чудовиштето за да не го уништува градот. Неизбежно, ждрепката паднала на царската ќерка (идентификувана како Елизабета во неколку руски икони). И покрај молбите на владетелот, неговата ќерка била испратена кон езерото.

Стариот змеј се појавил од водата, подготвен да ја проголта принцезата, кога одеднаш св. Георгиј се појавил на светол бел коњ, наоружан со копје, штит и меч. Творејќи го знакот на крстот и во името на „Отецот и Синот и Светиот Дух“, св. Георгиј го покорил змејот на земја со своето копје, додека неговиот коњ ја згазнал змијата со своите копита. Св. Георгиј ѝ заповедал на принцезата да го врзе вратот на змејот со нејзиниот појас и го одвел ѕверот назад во градот. Таму, пред запрепастените граѓани и благодарниот цар, св. Георгиј го убил змејот со својот меч.

Чудесната интервенција на Георгиј довела до преобраќање на целиот град во христијанската вера.

Некои детали од приказната варираат во раскажувањето, што сведочи дека веста за настанот првично се пренесувала усно (најраните писмени забелешки датираат од 11 и 12 век). Во секој случај, главните делови на приказната: принцезата, змејот врзан со појас, криењето на паганите зад ѕидовите на нивниот град, како и самиот св. Георгиј, се појавуваат во многу фрески и икони што датираат од 12 век. Оваа резба на камен ковчег од Конисбург, Англија, има резба на Георгиј како се бори со змејот (долната слика) и датира од 11 век.

Змејот: чудо, мит или симбол?

Додека е несомнено тоа дека војникот и маченик Георгиј постоел, современиот ум се мачи со настанот на убивање на змејот и спасувањето на принцезата. Премногу личи на бајка и тука е искушението фокусот да биде пренесен на симболичното значење на приказната.

Симболизмот на приказната и нејзините икони

Навистина, зад приказната и иконата на св. Георгиј, каде тој го убива змејот, постои силен симболизам. Змејот и змијата се два описа што му се даваат на ѓаволот од страна на св. Јован во Откровението (12,9). Каква и да е вистинската природа на ѕверот, во најраните писмени сведоштва тој е опишан како змеј, а во најстарите зачувани претстави тој се прикажува како змијолик змеј, за намерно да се евоцира образот на ѓаволот.

Појавата на св. Георгиј, исто така, намерно го евоцира библискиот симболизам. Повторно, во Божественото Откровение св. апостол Јован пишува: И видов, ете, бел коњ, и на него јавач со лак; и Му беше даден венец, и тој излезе како победник, за да победи (Откр 6,2).

Победоносен војник на светол бел коњ е токму начинот на кој св. Георгиј се прикажува и во писмените и во иконографските претстави на чудото. Иконите на чудото, исто така, честопати прикажуваат како венец од небото му се полага на главата на св. Георгиј од страна на ангел. Некои икони, особено од Грција, го прикажуваат Георгиј со лак и стрели близу неговото седло, комплетирајќи ја споредбата со коњаникот од Откровението.

Ова е претставата и иконата што ни го предаваат чудото на св. Георгиј: маченик што станал победоносен херој. Св. Георгиј е седнат на победоносен бел коњ, зад него се вее црвено платно како знак на мачеништвото, и благословот на Исус Христос што се прикажува со раката која излегува и благословува. Тој јава напред победувајќи: најпрво ѓаволот во форма на змеј, а потоа и жителите што се кријат зад градските ѕидини. Пикнати во својата тврдина, тие плашливо гледаат бидејќи се победени од св. Георгиј: не преку сила, туку со своето обраќање во Христијанство, по видените чудеса извршени од Бога преку него.

Новгородскиот стил на претставување на свети Георгиј

Иконописците од Северна Русија сликале на еден минималистички начин, оттргајќи сè, освен главните детали на сцената што се изобразува. Совршен пример за ова е иконата на Авраамовото гостопримство од Андреј Рубљов, кој отстранил сè од сцената, освен Тројцата Ангели и трпезата на којашто седеле, произведувајќи образ на Света Троица.

Св. Георгиј е еден друг пример. Во иконите на северот од текот на 15 век, што го претставуваат него, се отранети принцезата, градот, па дури и езерото. Она што останало е маченикот Георгиј на коњ, како одозгора го прима благословот од Христа. Тој е сам во пустина со змијоликиот змеј, кој се појавува од јама, а не од езеро, и тука тој се бори со ѕверот. Како што Георгиј е победоносен во приказната, змејот е прободен во устата, и тука образот станува повеќе како генерална слика на победата на светецот над страстите, коишто се борат во самотијата на внатрешното срце (т.е. пустината од иконата).

Претераното сфаќање на симболизмот

Очигледно, приказната и претставата на св. Георгиј кој го убива змејот уште од почеток се разбирала симболично, добивајќи го својот иконографски зенит во 15 и 16 век. Затоа, воошто не е „модернистички и ренесансно“, од една страна, ниту пак „хиперрационално и критичко“, од друга страна, да се придава ова симболичко значење на иконите на св. Георгиј кој го убива змејот: и средновековните христијани пред нас го разбирале тоа.

Како и да е, постои искушение сосема да се занемари сведоштвото за оригиналното чудо, дека првично се појавил симболот на Георгиј кој го убива змејот, а потоа се додале принцезата и либиските пагани како приказна, за да се воплоти симболичкиот образ. Ова не е случај тука, затоа што некои од најстарите претстави на св. Георгиј кој го убива змејот (11 и 12 век) вклучуваат детали, како што е, на пример, принцезата како го води змејот со својот појас: детали што не е лесно да се интерпретираат симболично. Добар пример на рани претстави на „комплетното“ чудо е фреската од црквата Св. Георгиј во Стара Лагода, Северна Русија, која датира од 1160 година.

Можеби змејот е опис даден на суштество, многу попрепознатливо за нас што живееме денес, иако другите аспекти од сторијата: жртвувањето од страна на паганите на свои сограѓани на ѕверот, избавувањето од св. Георгиј, и подоцнежното обраќање на паганите треба да се земе како веродостојно. Се случиле многу повеличествени чудеса во името на Бога, и ако своеволно дозволуваме да изгледаме лековерни и будалести за светот, затоа што веруваме во Воскресението и дека опишаното во Делата апостолски навистина се случиле, тогаш нема никаква грижа да го сториме истото и за ова чудо.

Сепак, поважно е да се разбере смислата на чудото. Најверојатно, историското чудо и симболичката интерпретација настанале истовремено. Истото се случило и во Писмото: чудото не се твори само за да се направи чудо, туку за да се прослави Бог и со тоа да биде прославен Синот Божји (Јн 11,4 и на некои други места особено во Евангелието според Јован).

Јавачот на бел коњ од Откровението е образ даден на христијаните од првиот век, како знак на надеж, дека со останувањето верни, ќе бидат победоносни среде гонењата. Образот на св. Георгиј кој го поразува змејот е даден на христијаните од подоцнежните времиња, кои исто така тогаш имале потреба од надеж. Иако Византиската Римска империја била христијанска до крајот на првиот милениум, нејзината земја била под закана од сите страни од разновидни нехристијани: пагани, муслимани, па и христијански еретици како аријаните. Св. Георгиј се појавува како победоносен херој на христијаните под опсада, за да се зацврсти нивното исповедање.

Св. Георгиј како „Победоносец“ и „Змејопоразувач“ продолжува и денес да биде крепок образ за христијаните, мачени од надворешни или внатрешни напади. Причината е двократна. Прво, образот на Георгиј и змејот е поразувачки, и несомнено многумина иконописци со задоволство го сликале светецот во една ваква необична поза; сепак, ова не би било доволна причина, доколку чудото на св. Георгиј било мит. Затоа, втората и поважна причина зошто образот се запазил е затоа што Бог продолжува да твори чудеса преку застапништвото на св. Георгиј дури и денес, за оние верни христијани што се обраќаат кон него за помош.

Георгие, Бог те издигна како Негов градинар,

Зашто ти за себе собра плодови на добродетели.

Сеејќи во солзи, сега жнееш со радост,

Ја пролеа својата крв во борба и Го здоби Христа како свој венец.

По твоите молитви, на сите ни се дарува прошка на гревовите.

Извор: iconreader.wordpress.com

Подготвил: Георгиј Глигоров

Неодамна, во Љубљана, во ателјето на еден од членовите на словенечката сликарска група ИРВИН, видов две нивни најнови слики што го третираат симболот на крстот. Тоа не е нешто невообичаено за нив, иако крстот како супстанца и како содржина во двете ликовни дела не се јавува како надоврзување на долгата традиција на ставрографски артикулации, туку го третира самиот проблем на „надоврзување“. Тоа беше и повеќе од доволна провокација за еден мошне инспиративен разговор кој започна со заедничката теза дека нашата, европската култура е првенствено крстопоклона култура, во сите семантички варијации, а продолжи токму во правецот кој го трасираа двете слики: проблемот на идентификација со симболот на крстот. Како го разбираме крстот? Како го носиме овој базичен христијански знак во нашата свест? Дали црвената нишка што ги сврзува полиставрионите на архиерејските одежди од охридските фрески и супрематистичките пан-ставриони на Маљевич се протега и до нашиве денешни крстови? Дали денес тој можеби за нас има и некое друго, поуниверзално (вонхристијанско) значење, сообразно со владеачкиот синкретизам? Разговорот подоцна продолжи и со размена на неколку кратки пораки преку интернет. Всушност, тој сè уште трае.

Што е крстот? Навидум премногу философско прашање. Прашање кое е далечно на суровото секојдневие и борбата за опстанок на секој план. Ќе повторам: навидум. Причината за тоа не лежи само во фактот дека текстов не е инспириран од некојси јубилеј од градењето или осветувањето на крстот на Водно или на некој од стотиците негови репликанти ширум нашата мила и многустрадална татковина. Празникот Крстовден календарски е далеку. Тој исто така нема за цел да ја оправда или осуди симптоматичната тенденција заради која на секоја лединка и ридче никнуваат крстови, а литургиската култура ни е во ембрионална фаза. Причината не е ни во обидот да се опонира на денес често употребуваната синтагма: постхристијански период, – не толку кај нас, тоа не одговара на нашата мултикултурност (заради која не смееме да признаеме ни дека некогаш сме биле христијанска култура), туку на Запад. Во поширок контекст. За да размислуваме и зборуваме за крстот причина има секогаш. Со други зборови, не постои поактуелна тема од смислата на нашето страдање. Дури и тогаш кога страдаме од незнаење.

Крстови можеме да забележиме секаде околу нас. И тие зборуваат многу различни нешта. Симболите, се согласуваме, зборуваат. Што разбираме ние од тие кажувања? Крстови кои се обидуваат да повампират некои анахрони фашистички култови. Гламурозни крстови со кои се накитени програмски разголените и програмски популизираните ѕвезди од музичките спотови. Неонски осветлени крстови на квази-капелите за брза венчавка во стилот на Елвис Присли во Лас Вегас. Трагикомични стилизации на т.н. сатанистички крстови што ги носат фановите на ??????-метал бендовите. Индустриската бижутерија од распетија и розенкројцери што се продаваат и во самите храмови на сите христијански деноминации. Крстовите на знамињата на оние држави кои со тоа го овековечиле своето учество во пљачкашките „крсташки“ походи. Црвен Крст, Црвена Полумесечина, Црвена Давидова Ѕвезда, Црвен Јин-Јанг… Бетонски крстови, челични крстови, дрвени крстови, мермерни крстови, и на гробишта и недвор од нив, и на врвовите од храмовните куполи и без храмови, на камбанариите и без камбанарии. Крстови без критериум. За ваквата декаденција нема невини. Најмалку меѓу оние кои мислат дека го имаат критериумот по традиција.

Во времето на Диоклецијан и Нерон, кога христијанството било во прогон, верниците употребувале симболички алузии на крсниот знак за да се идентификуваат себеси како верници. Крстот јавно никаде не бил изобразуван. Но христијаните живееле со исклучително длабока култура на почитување на чесниот крст. Таа древна ставрологија е темелот и за христијанската семиологија, и за христијанската естетика, но и за целата црковна есхатологија. Денес таа како да е правлив музејски експонат што не е ни во конкуренција со спектакуларната популарност на апокрифните квази-евангелија, езотеричките измислици и бесмислици, панаѓурските џинџуварници и суеверните симпатизерства.

Изворната суштина, пак, е во смислата на едно страдање. Затоа велиме крстот ни ја открива смислата на страдањето. Но не обично страдање. Не ни анонимно страдање. Започнува на крстот, а се осмислува во воскресението Христово. Синхронизирано со овој евангелски настан, документирана е и една паралелна традиција, од самиот почеток: „Ете, некои од стражарите, влегувајќи в град, им кажаа на првосвештениците за сето она што беше станало. И тие, кога се собраа со старешините и направија совет, им дадоа многу пари на војниците, велејќи: ’Кажете, дека учениците Негови дојдоа и Го украдоа, кога ние спиевме; и, ако за тоа чуе управникот, ние ќе го смириме и ќе направиме и вам ништо да не ви се случи.‘ А тие ги зедоа парите и направија, како што беа научени…“ (Јн 28,11-15). Пилатовите војници тоа го направија за многу пари. Денешните војници, за своите приказни за Светиот Грал, Светиот Крст, Светата Крв, Светиот Криптекс, Светиот Трилер,  тоа го прават исто така за многу, многу пари. И слава, се разбира. Сè во полнота: чудо, тајна и авторитет.

Значи, трагедијата не е во тоа што една толку благородна наука, како науката за крстот, во нашиот ум дееволуирала до актуелното понижување на значењето, односно разбирањето на крстот, или, едноставно кажано, што не ја сфаќаме или сме ја заборавиле смислата на нашето страдање. И тоа го правиме толку очигледно. Трагедијата е во тоа што во некоја историска точка, можеби и (во однос) на самиот почеток, губејќи го осетот за селективност, престанавме да реагираме природно на знакот на крстот. Првата буква во нашата азбука на човечноста. Буква која треба повторно за добро да ја усвоиме, инаку ќе ја ставаме каде што не треба.

Ако теологијата сосема се удави во традиционализам и митологизирање, можеби на тоа ќе нè научи сликарството. Бог знае.

епископ Велички Методиј Златанов