Кој бог е толку голем, како нашиот Бог!?

Ти си Бог, Кој прави чудеса

(Пс 76,13-14)

Што е тоа чудо? Ние живееме во свет кој функционира според одредени физички закони, па како чудо обично ја дефинираме онаа појава што е вон рамките на истите. Но, ако за момент ни се просветли умот и подразмислиме, ќе сфатиме дека самото постоење, самиот свет претставува едно големо чудо. Според христијанскиот светоглед, овој свет не настанал сам по себе, туку е создаден со возвишена цел од еден Личносен и љубовен Апсолут, и затоа светот и неговата содржина не се бесмислени. Зашто, ако светот настанал сам по себе и ако со смртта завршува сѐ, тогаш светот и животот во него би биле една голема бесмисла (и тогаш Ками, Алан По и философите на апсурдот се во право). Но, ние постоиме, живееме, а, во суштина, самиот факт на животот претставува чудо, зашто тој (животот) навистина е еден ирационален феномен во овој свет, а ние сме се навикнале толку вообичаено да го восприемаме неговиот факт, поради нашата тврдокорност и заслепеност.

Нашиот ограничен и рационален ум расудува според категориите на овој свет: почеток, крај, форма, време… И ние тие категории ги восприемаме како апсолутни. Ако не веруваме дека Бог постои и дека Он го создал светот, тогаш како започнал тој? Ако светот е беспочетен, тогаш тој е божество, затоа што беспочетноста е нешто што не припаѓа во законитоста на нашиот физички свет. Ако тој има почеток, што било пред него, а што пред тоа, и така враќајќи се со умот наназад доаѓаме до заклучок дека овој свет мора да има некаква метафизичка основа, т.е. дека него и неговите закони ги создал Некој Кој е над тие закони. Во поново време познатиот физичар Стивен Хокинг тврди дека е можно настанувањето на светот без учество на возвишена сила. Според него, постоењето на физичките закони, коишто се апсолутни, дозволиле да се случи Big Bang-от без Бога. А бидејќи пред Големата експлозија не постоело времето, затоа и не било возможно учеството на Бога во овој процес. Во суштина, неговата теорија има многу недостатоци, за коишто говорат и неговите колеги, а пред сè, затоа што тој Бог Го поставува како предмет на опсерваторската дејност на науката. Но Бог е над времето и просторот, Он е нивен Творец. А здравиот разум вели дека мора да постои некој беспочетен ентитет. Во таа смисла, дури и преку рационално размислување може да се дојде до заклучок дека постои некоја возвишена сила: до тој заклучок доаѓале философите, но и Библијата нѐ учи дека Бога можеме да го спознаеме и преку Неговите созданија (Рим 1,20), т.е. преку природното созерцание (θεωρία).

Христос за време на својот живот на земјата покажувал знаци (= чуда) кои не биле само израз на Неговото Божество, туку и на Неговото совршено човештво. Библиската теологија тврди дека Бог го создал човекот според Сопствениот образ, а карактеристиката на образот сè состои првенствено во господарењето над светот (види 1Мојс 1,26). Адам не го исполнил своето назначување, но затоа Христос ќе го поправи тоа, пројавувајќи го образот Божји во Своето човештво, а тоа се покажало особено преку евангелските чудеса: Христос, новиот Адам, е господар над стихиите и физичките закони на овој свет (Он ја смирува бурата – Мт 8,23-29; оди по морето – Мк 6,48), воскреснува мртви и исцелува многу болни. И во оваа смисла, нашата инфериорност по однос на физичките закони, според библиското христијанско учење, се должи на паднатоста на нашата природа.

Целата библиска и црковна историја се исполнети со феноменот на чудото. Но, еве ја крајната вистина: во овој наш паднат свет чудото, по својата суштина, е ненаметливо, тоа е интимно (се доживува преку внатрешниот опит на заедницата или индивидуата). Библиската историја е исполнета со чуда, пред сѐ со чудото на вмешување на Божјата Промисла во човечкиот живот. Но, многу често таа Божествена активност во свештената историја не ги надминувала физичките закони на овој свет. Еве еден пример. Централниот настан од старозаветната спасителна историја е, секако, Исходот на Евреите од Египет. Нивното избавување било спроведено со манифестација на Божјата интервенција (да си спомнеме за 10-те казни врз Египет, разделувањето на морето, облачниот столб – дење, огнениот столб – ноќе). Канадскиот Евреин Симха Јакобовичи ќе направи еден документарен филм во кој ќе се обиде да ја одгатне мистеријата на тоа чудесно избавување (The Exodus Decoded, 2006). Излегувањето на Евреите од Египет, според него, било во времето кога се случила и големата ерупција на вулканот Санторини, некаде во средината на 2. милениум пред Христа. Според тоа, сите оние чуда од тој настан не ги надминале законите на физиката, туку сè било последица на вулканската катаклизма (прашината од вулканот ја предизвикала темнината, дождот од сулфур бил последица на експлозијата, разделувањето на морето било поврзано со цунамито предизвикано од вулканот итн). Целта не е да се рационализираат настаните од еврејскиот егзодус, туку да се потенцира една поента, имено: чудото за да биде чудо не мора да ги надминува физичките закони. Затоа што чудото, пред сè, е настан ad intra, во поредокот на интимната, духовна реалност, и не е толку ad extra, во поредокот на позитивистичката, физичка реалност (иако, според христијанското учење, понекогаш: онаму каде што благоволи Бог се надминува и поредокот на природата). Многу често библиските чуда и воопшто сите оние појави што ги карактеризираме како чудо како да се поставени во околности, според кои тие можат и „научно“ да се објаснат. Затоа тука е слободата и она што го нарекуваме подвиг на верата, а скептикот секогаш ќе може да си најде „природен“ одговор за чудесните манифестации. Во тој контекст, еве што вели Антон Карташов, еден од истакнатите руски богослови на минатиот век: „За чудо не се потребни волшебни (восхитувачки) ефекти. За верните целиот свет и целиот нивен живот се полни со чудата на непрекинатото вмешување на Божјата Промисла. Царството на механичката причиност (каузалност) се пронизува со зраци од царството на слободата, не нарушувајќи ја својата законитост. Вистинските чуда затоа не се чудовишни, не се безмерни (тоа е обележје на лажните чуда): тие се скромни, интимни и поголемиот нивни дел се гледа само со очите на верата, и не постојат за неверните и надворешните.“

Една од суштинските богооткриени догми на Црквата е дека Бог апсолутно ја почитува човечката слобода. И токму во тоа се крие постоењето на концептите: рај и пекол (како и една од суштинските причини зошто Бог не се открива „експлицитно“). Во една своја беседа, отец Томас Хопко се обидува да направи анализа на искушенијата Христови во пустината. Тоа тој го прави во контекст на фактот дека Христос е Богочовек, т.е. дека Неговата божествена личност ја воипостазирала полнотата на човечката природа. И во Својата човечност, Христос постепено ја разоткривал тајната на Сопствената мисија. Трите искушенија на Исус се лебот (стомакоугодието), среброљубието и творењето на чуда, т.е. авторитетот (кога сатаната Го искушува на стреата од храмот, велејќи: Ако си Син Божји, фрли се одовде долу! Лк 4,9). И токму тука е искушението: дали Христос да го злоупотреби Својот Божествен авторитет и преку чуда да ја пороби човечката слобода, или, пак, да појде по патот по кој таа нема да се наруши, по смирениот пат на Крстот. Зашто ако се наруши слободата на човекот преку насилниот авторитет, тогаш ја нема и љубовта, бидејќи љубовта и слободата се нераскинливо поврзани. Идејата за односот помеѓу слободата и насилниот авторитет најдобро е претставена кај Достоевски во „Браќа Карамазови“, во одделот насловен „Великиот инквизитор“: Христос доаѓа по втор пат на земјата во времето на инквизицијата, но средбата со луѓето, во суштина, нема да биде поинаква од првиот пат. Великиот инквизитор Го укорува Христа за тоа што ја поштедил човечката слобода и го избрал патот на крстот, патот на љубовта и слободата. Идејата на инквизитор е дека луѓето не сакаат да бидат слободни, затоа што слободата на изборот претставува голем товар неподнослив за човекот. И во тој есеј Достоевски како заклучок сака да каже, дека она што Христос го одбил како искушение, Црквата (тука се има предвид Римокатоличката) го примила во Негово име, т.е. ја поробила човечката слобода.

Единствено во Христа човекот е совршено слободен. Слободата на човекот не била нарушена ниту со настанот на кој се темели самото Христијанство – Воскресението. Архиепископот Аверкиј Таушев за ова вака пишува: „Раскажувајќи за највеличественото собитие на Воскресението Христово, сите четири евангелисти ништо не говорат за таинствената и недостижна за нас страна на тој настан. Тие не опишуваат како тоа се случило и како Воскреснатиот Господ излегол од гробот, без да ги наруши неговите печати. Тие говорат само за земјотресот што се случил, откако ангелот Господов го оттурнал каменот од влезот на гробот (веќе потоа откако Господ воскреснал, како што е и забележано во нашите црковни песни, а не така, како што обично мислат, божем ангелот го оттурнал каменот за да може Господ да излезе од гробот), за зборовите на ангелот обратени кон жените-мироносици што дошле на гробот, и потоа за целиот ред јавувања на Воскреснатиот Господ на жените-мироносици и на Неговите ученици.“

За да се илустрира ненаметливиот карактер на чудото, еве еден пример од рускиот писател Николај Лесков. Во неговата повест „Запечатениот ангел“ се зборува за авантурата на една група старообредци кои ќе преминат во Православие. Тие се обидуваат да украдат икона од една црква, сакајќи да направат копија од неа што ќе ја подметнат наместо оригиналот. Дејствието е исполнето со „чудесни“ случувања за главните актери, меѓу кои и ова: восочниот печат, со кој бил запечатен ликот на ангелот од иконата фалсификат, паднал. Тоа бил конечниот момент кога старообредците препознале чудо и одлучиле да се присоединат кон Црквата. На крајот сите случувања биле „научно“ објаснети и припишани на чистата коинциденција (печатот паднал, затоа што жената која го запечатувала ликот, од стравопочит ставила хартија под восокот за да не го оштети ангелскиот лик), но тоа веќе не им било важно на конвертираните, кои во ова препознале акт на Божјата Промисла и вистинско чудо.

Зборувајќи за феноменот на чудото, се поставува и следново прашање: за кого се потребни чудата, ако воопшто тие се потребни? Во Евангелијата се забележува дека Христос пред да исцели некого, како услов барал вера од човекот: „Ако можеш да поверуваш – сè е можно за оној што верува!“ (Мк 9,23); а на друго место стои: „И не направи таму многу чуда поради нивното неверие“ (Мт 13,58). Но што вели апостол Павле: „јазиците не се знак за оние што поверувале, туку за оние што не поверувале; пророкувањата, пак, не се за оние што не веруваат, туку за оние што веруваат“ (1Кор 14,22). Библијата е книга на парадокси, каде постојано фигурира дијалектиката теза-антитеза, која, пак, благодатно се синтетизира во духовниот живот, но тоа е така бидејќи Светото писмо е израз на полнотата на Вистината. Што сака да каже апостолот со ова? Еве едно толкување на овој апостолски стих: Бог говори со неверните на таков начин, со кој покажува дека Он се гневи на нив за нивното неверие во Неговото очигледно откровение. Така и Христос, откако Јудејците не Го разбрале од простата и разбирлива проповед за Царството Небесно (на пр. Беседата на гората), почнал да им говори во за нив неразбирливи параболи (Мт, 13,11). „Пророкувањата, пак, не се за оние што веруваат…“ Според конструкцијата на првата половина од стихот, тука е потребно по зборовите: „пророкувањата, пак,“ да се додаде: „се знак“ (т.е. чудо). Само што пророкувањето ќе биде знак од друг вид, за разлика од дарот на јазиците. Ако првиот служел како знак на Божјиот гнев, вториот е знак на Божјото милосрдие кон луѓето, кои веќе почнале да веруваат, но кои имаат потреба од духовна поткрепа, за да станат совршено тврди во верата. Значи, чудото има двојна смисла: се однесува и на верните и на неверните. Но, пред сè, тоа им припаѓа на верните затоа што прифаќањето на неговиот факт припаѓа во областа на верата, во доменот на оној гносеолошки орган што неизмерно го надминува капацитетот на рационалното познание.

Сево досега кажано, секако, е во контекст на она што се случи минатата година на празникот Цветници во скопската црква „Св. вмч. Димитриј“ и на што сите бевме сведоци. Може слободно да се забележи дека пројавениот феномен, по својата природа, беше ненаметлив. Тука слободата на човекот беше и е апсолутно запазена, а како што рековме, тоа е карактеристика на вистинските чуда. Како што можевме да видиме, едни слободно го препознаваа тоа како чудо и го осмислуваа, но многумина го негираа и исмеваа, а со време се појави и едно „логично“ објаснување за појавата (иако самото објаснувањето не беше баш многу логично, сепак беше потврдено отсуството на човечки фактор. Но, можноста да се појави некое „пологично“ објаснување, сепак, останува…). Појавата на самочистење на фреските, во секој случај, беше настан со големо значење, преку кој како да се проверуваше духовната состојба на нашиот народ: „за паѓање и издигнување на мнозина…“ и „за да се откријат мислите на многу срца“ (Лк 2,34-35). Кое беше значењето на настанот и на овој покажан знак? Дали, како што забележа еден свештеник, можеби достојноста на нашиот народ станала поголема, па Бог ја пројавил Својата благодат? Дали некому му бил тој момент потребен за да се обрати кон Бога? Можеби, не дај Боже, како што велат некои, дека таквите појави претставуваат укажување за идни беди и со тоа Бог го поткрепува народот? Можеби, секој треба да погледне со духовното око и да ја најде смислата на ова за себе. Но, едно важно прашање останува: дали нечија слобода беше загрозена? Апсолутно не, освен што на многу начини беа навредени верните и нивните чувства. Сепак, вистинското чудо се препознава со очите на верата, а за скептикот секогаш ќе има „научен“ одговор. Тука е слободата.

Георгиј Глигоров

Библијата се нарекува запишано Слово Божјо. Ова не значи дека Библијата паднала од небото како готов производ. Ниту, пак, значи дека Бог ја диктирал Библијата збор по збор на луѓе што биле само Негови пасивни инструменти. Тоа значи дека Бог Се открил Самиот Себеси како вистински и жив Бог на Својот народ, при што еден аспект од Неговото Божествено Самооткривање е вдахновувањето на Неговиот народ да создаде свети списи што го содржат вистинскиот и автентичен израз на Неговата Вистина и Неговата волја за Неговиот народ и за целиот свет.

Зборовите на Библијата се човечки зборови, бидејќи во суштина сите зборови се човечки. Тоа се човечки зборови што Бог ги вдахновил да бидат напишани, за да останат како писмено сведоштво за Него Самиот. Како човечки зборови, зборовите на Библијата ги имаат сите обележја на луѓето што ги напишале нив, како и на времето и културата во којашто биле напишани. Сепак, и покрај целосниот интегритет на нивната човечка состојба и форма, зборовите на Библијата се навистина Самото Слово Божјо.

Библијата навистина е Слово Божјо во човечка форма, зашто нејзиното потекло не е во човекот, туку во Бога, Кој го благоволил и инспирирал нејзиното создавање. Во таа смисла, Библијата не е како и секоја друга книга. Во Библијата, во и низ човечките зборови, секој го пронаоѓа Самооткривањето на Бога и може да дојде до вистинското и правилно познание на Него и Неговата волја, како и на смислата на човекот и светот. Во и низ Библијата, човечките личности можат да стапат во општење со Бога:

Целото писмо е од Бога вдахновено и полезно за поука, за казнување, поправање и поучување во праведност, за да биде Божјиот човек усовршен и совршено подготвен за секое добро дело (1Тим 3,16-17).

Православната црква верува дека Библијата, како боговдахновено Слово Божјо во човечки зборови, не содржи формални грешки или внатрешни контрадикции кога станува збор за односот меѓу Бог и светот. Сепак, во Библијата може да има случајни грешки од несуштински карактер. Но, вечната духовна и доктринална порака Божја, претставена во Библијата на повеќе различни начини, останува совршено конзистентна, автентична и вистинска.

Христијанската вера во создавањето на светот од Бога не го решава прашањето за карактерот на настанувањето на светот – креационистички (сè што постои е резултат на творечкиот акт на Бог) или еволуционистички (светот се развивал од првоматерија според од Бога дадени закони)?

Светото писмо говори за „шестдневно“ создавање, т.е. за појава на светот во тек на шест последователни степени од пониски форми кон повозвишени, завршувајќи со човекот. Дали ова сведочи за еволуционистички развој на светот? Само по себе, шестдневното создавање на светот не е доволен доказ за еволуционистичкиот карактер на развојот на светот, иако многумина западни богослови на тоа настојуваат. Зашто, дадениве шест „дена“ можат да се гледаат и како временски периоди и како вонвременски акти на последователно создавање на нови видови на битие од страна на Бога.

Секако, признавањето на Бог Творец не го исклучува еволуционистичкиот развој на светот, при услов Бог да е неговата движечка сила. И некои свети отци ја допуштале оваа мисла. Така, св. Григориј Ниски пишувал: „Уште од првиот творечки импулс, сите твари постоеле во својата зададеност како некоја плодотворна сила, внедрена во тварта за породување на сите нешта; но ниту една сè уште немала свое посебно и реално постоење.“

Блажени Августин ја развива истата мисла на следниов начин: „Чинам дека Бог на почетокот наеднаш ги создал сите суштества, едните веднаш, а другите во својата првооснова… Како што во зрното невидливо се содржи сè што е потребно за со време да се развие во дрво, така и ние треба да си претставиме, дека и светот, во моментот кога Бог одеднаш ги создал сите нешта, во себе ги содржел сите нешта што земјата ги произвела, како можност и причина, уште пред тие да се развијат во времето онакви какви што ги знаеме.“ Слична мисла се среќава и во расказот на Мотовилов за неговата беседа со преподобниот Серафим Саровски, кога преподобниот Серафим вели: „Господ не го создал само телото на Адам од земја, но со него ја создал и душата, и духот на човекот: но до моментот, кога Бог во него го вдахнал животниот дух, Адам бил сличен на останатите животни.“

Светителот Теофан (Говоров) Затворник искажал слична мисла: „Имало човекообразно животно, со душа на животно. Потоа Бог во него Го вдахнал Својот Дух – и од животното настанал човекот.“

Сепак, сосема поинаков карактер придобива идејата на еволуцијата, доколку се исклучува творечкото дејствие на Бога, па постоењето на светот и сите различни форми на живот се доживуваат како резултат на саморазвитокот на вечната материја. Во таков случај, даденава идеја претставува само мечта, макар интересна, но многу далеку од она што може да биде наречено научна теорија. Би можеле да укажеме на неколку сериозни научни факти коишто, на пример, не се вклопуваат во концепцијата на биолошката еволуција.

1.Науката не познава закон, според кој неорганската материја (атомите и молекулите) би можеле да се организираат во жива клетка и згора на тоа да породат разум. Познатиот канадски професор биолог М. Рјуз, агностик по своите убедувања, говорејќи за идејата на т.н. природно настанување на човечкиот разум по пат на еволуција, напишал: „Сепак, и за тоа би можело цврсто да се тврди, биолошката теорија и екперименталната практика решително сведочат против тоа. Во современата теоретска биологија нема ништо такво што би дозволило да се допушти несомнената неизбежност на појавата на разумот.“

2.Веројатноста на појавата на животот од случајно соединување на молекули е ништожно мала и еднаква, според некои пресметки, на 10^-255, од што, според зборовите на американскиот научник Кастлер, „се заклучува фактичката невозможност за појава на живот“; „претпоставката за тоа дека живата структура би можела да настане во еден акт како последица на случајно соединување на молекули треба да се отфрли“. Еден друг американски биолог Бен Хобринк приведува ваква споредба: „…веројатноста за тоа, дека клетката се појавува самопроизволно, во најмала рака, е еднаква на веројатноста некој мајмун 400 пати да го напише потполниот текст на Библијата без ниту една грешка!“

3.Атеистичкиот еволуционизам доживува особена тешкотија при решавањето на прашањето за настанокот на видовите кај повисоките животни и непреодолива потешкотија во решавањето на најголемата задача – потеклото на човекот. До денес, антропологијата успеала само да го востанови приближното време на појавата на човекот (пред 40-50 илјади години). Но, како тој настанал и дали некој е негов биолошки предок, за неа останува неразрешлива загатка, иако хипотезите се многубројни.

Главната теза на теоријата на еволуцијата за преминот од еден вид во друг под себе нема фактички основи, барем по однос на сите високоорганизирани форми на живот. На пример, уште во средината на 20 век, професорот В. Зенковскиј пишувал: „Не е помалку важно рушењето на идејата на непрекинатост во биологијата – во проблемот на развој на едни видови животни од други. Првично – после работата на Дарвин – идејата на непрекинатост имала голем успех, но повнимателното изучување на фактите покажало дека е невозможно да се изгради генеалошко дрво на развојот на животинските ’видови‘ од едни во други: цели групи на видови се покажуваат сосема неповрзани со други.“

4.Самиот поим на животот до денешно време излегува вон границите на научното знаење. Животот, се чини, дека не е особено соединение на одредени материјални елементи, туку нештопринципелно поинакво. Конечно, прашањето за природата на сознанието и личноста на човекот останува тајна.

Но, за православното богословие едно нешто останува принципелно неизменливо, а тоа е дека Творец и Законодавач на целата твар е Бог. Притоа, како Он ја привел неа во битие: дали создавал по „денови“ наеднаш во завршен вид цели пластови на битија или ги произведувал постепено во тек на „денови“, од пониски форми кон повозвишени од водата и земјата (1Мојс 1,20.24) со силата на законите заложени од Него во природата – нема никакво сотириолошко значење.

Бидејќи, доколку „онаму каде што сака Бог, се надминуваат законите на природата“, тогаш и самите „закони на природата“ Он ги твори онакви какви што сака. Затоа останува неразбирливо, како би можело откривањето на законите на настанувањето и развојот на животот од страна на природните науки, како што тврди атеизмот, да го побие христијанскиот светоглед?

По прашањето за потеклото на светот, Христијанството по својата логика останува длабоко оправдано гледиште, коешто ја исклучува слепата вера во чудото на саморазвиток на Универзумот, самонастанување на животот, самопојава на разумот и сличните на ова „чудеса“. Христијанството говори за разумната Причина на битието на овој прекрасен свет. Во почетокот Бог ги создаде небото и земјата.

професор А.И.Осипов

Извор: Путь разума в поисках Истины

Подготвил: Георгиј Глигоров

Атеистот: Морам да признаам дека твоите аргументи се прилично цврсти. Но, би сакал да те прашам уште нешто: зар не мислиш дека Христос го оставил Своето дело незавршено? А тоа, дека, ако не друго, нè напуштил. Не можам да замислам Бог што би останал рамнодушен на човечкото страдание. Ние овде долу толку се трудиме, додека Он горе останува апатичен.

Старецот: Не, чедо мое. Не си во право. Христос не го оставил Своето дело незавршено. Напротив, Он е единствениот случај во историјата, кога една личност ја има сигурноста дека Неговата мисија е завршена и не постои нешто што би се доправило или дорекло.

Дури и најголемиот од философите, Сократ, кој расправал и поучувал целиот свој живот, а при крајот сочинил една содржајна „Апологија“, ќе имал што уште да каже, ако живеел.

Само Христос – во временски рамки од три години – поучувал што требало, правел што требало и на крајот (на Крстот) рекол: „Се заврши“. Уште еден пример на Неговата божествена совршеност и авторитет.

А што се однесува на отсуството што го спомна, можам да ја разберам твојата грижа. Без Христа, светот би бил еден театар на лудило. Без Христа, не може ништо да се објасни: зошто постојат тагите, зошто неправдите, зошто неуспесите, зошто  болестите, зошто, зошто, зошто? Илјадници монументални „зошто“.

Обиди се да разбереш! Човекот не може да им пристапи на сите овие „зошто“ со неговата ограничена логика. Само преку Христос може да се објасни сè. Сите овие испити само нè подготвуваат за Вечноста. Можеби тогаш би биле удостоени од Господа со одговор на некои од овие „зошто“.

Можеби вреди да ти прочитам една прекрасна поема од колекцијата на Константин Калиникос „Ловори и мирти“, со наслов „Прашања“:

Прашав отец пустиник од седумдесет години,

Чии сребрени нишки беа разнесени од ветрот:

Кажи ми, оче, зошто, на оваа земја,

Светлината и темнината неразделно се движат?

И зошто мораат – како близнаци – заедно да растат:

Трнот и розата, солзата и насмевката?

Зошто, во најкрасниот дел од зелената шума

Скорпии има и змии ги сокриле гнездата свои?

Зошто така мора да биде, нежната пупка

Пред да го открие својот мирисен цут,

Да биде погодена од црв во стеблото свое

И да биде оставена да умре, како партал збрчкан?

Зошто плугот, семето и рацете

Неопходни се за житото, за леб наш да постане?

Зошто сè корисно, благородно, божествено мора

Секогаш со созли и крв наша да се стекне,

Додека себичноста секогаш разуздано господари,

А развратот светот го проголтува?

И зошто, меѓу таква хармонија наоколу,

Метежот и хаосот мораат да го најдат патот?

Пустиникот одговори со мрачниот свој глас

И со десната рака кон небото покажува,

Таму, над оние облаци од злато,

Семоќниот плете платно божествено.

Но, бидејќи сме скитници на областа долна

Не гледаме ништо, но сал јазли и конци долу,

Не е чудно, што умот погрешно зерца,

Кога секогаш да благодари и да пофалува треба:

Зашто денот ќе дојде, кога христијаните сите,

Со души што небесата со крилја ги минат,

Ќе погледнат кон платното Божјо и ќе видат

Колку сè внимателно и поредочно било!

Чедо мое, Христос никогаш не нè напуштил. Он е секогаш со нас, како помошник и поткрепувач, до крајот на векот. Но ова ќе го сфатиш, само кога ќе станеш совесен член на Неговата Црква и соединет со Нејзините свети тајни.  

Извор: www.johnsanidopoulos.com

Прв дел    Втор дел    Трет дел

Подготвил: Георгиј Глигоров

Атеистот: И да е така, но сите сведоштва што ги приведе припаѓаат на Христовите ученици. Дали постои некое сведоштво за ова, што не доаѓа од кругот на Христовите ученици? Дали, на пример, има некои историчари кои би го потврдиле Христовото Воскресение? Ако има, и јас ќе поверувам во она што говориш.

Старецот: Кутро чедо! Ти не знаеш што зборуваш сега! Ако имаше такви историчари коишто биле сведоци на воскреснатиот Христос, тие би поверувале во Неговото Воскресение и би го запишале како верници, и во тој случај, ти повторно би го отфрлил нивното сведоштво, исто како што го отфрли сведоштвото на Петар, сведоштвото на Јован, итн. Како е можно некој навистина да биде сведок на Воскресението и да НЕ стане христијанин? Прашуваш дали печено пиле, набодено на шипка, исто така може и да пее! Тоа не е можно!

Ќе те потсетам пак – бидејќи прашуваш за историчари – на она што го реков претходно: дека единствените вистински историчари се апостолите.

Сепак, ние имаме сведоштво од типот што ти бараш, и тоа е од некој што не припаѓал во кругот на Неговите ученици: тоа е Павле. Павле не само што не бил Христов ученик, туку тој практично ја прогонувал Христовата Црква со голема ревност.

Атеистот: Велат дека Павле страдал од сончев удар и тоа било причина за неговата халуцинација.

Старецот: Чедо мое, ако Павле халуцинирал, она што ќе излегло на површина би била неговата потсвест. А во потсвеста на Павле, патријарсите и пророците би биле на прво место. Тој би халуцинирал за Авраам, Јаков и Мојсеј, но не и за Исус, Кого Го сметал за бунтовник и измамник.

Можеш ли да си замислиш некоја верна стара баба како го гледа Буда или Зевс во нејзините соништа или во делириум? Таа најверојатно ќе го види свети Николај или света Варвара, бидејќи верува во нив.

Уште нешто. Со Павле, како што вели Папини, ние го имаме следниов чудесен феномен: прво, ненадејноста на неговото обраќање. Директно од безверие во вера. Без никаква посредна подготвителна фаза. Второ, непоколебливоста на неговата вера. Без двоумење, без сомнеж. И трето, неговата вера истрајала цел живот. Дали веруваш дека сиве овие нешта можат да настанат како последица на сончев удар? Тие во никој случај не би можеле да бидат припишани на тоа. Ако можеш да го објасниш тоа сега, објасни го. Ако не можеш, тогаш треба да го признаеш чудото. И мора да знаеш дека за човек од негово време, Павле бил извонредно добро образован. Тој не бил просечен човек со низок статус, кој немал поим за ништо.

Ќе додадам уште нешто. Ние денес, чедо мое, живееме во едно исклучително време. Ние го живееме чудото на Христовата Црква.

Кога Христос рекол за Својата Црква дека „ни вратите на пеколот нема да ја надвладеат“ (Мт 16,18), Неговите следбеници биле многу малку на број. Поминаа речиси две илјади години од тој ден. Исчезнаа империи, се заборавија философски системи, пропаднаа светски теории. Но, Христовата Црква останува неуништлива и покрај постојаните и драматични гонења што ги поднесува. Зар тоа не е чудесно?

И последно нешто. Во Евангелието според Лука се вели дека, кога Светата Мајка ја посетила Елисавета (мајката на Крстителот) по Благовештението, Таа била поздравена со зборовите: „Блажена си Ти меѓу жените“. А Светата Мајка вака одговорила: „Мојата душа Го велича Господа. И, ете, отсега ќе Ме ублажуваат сите родови“ (1,48).

Што била Светата Мајка во тоа време? Таа била само една непозната ќерка од Назарет. Колкумина ја познавале? И сепак, оттогаш, се заборавија царици, згаснаа имиња на истакнати жени, во заборав отидоа мајки и жени на големи генерали. Кој се сеќава или воопшто ја знае мајката на Наполеон, или, пак, мајката на Александар Велики? Речиси никој. Но, милиони усни од секоја должина и широчина на светот, низ вековите, ја почитуваат смирената ќерка од Назарет, која е „почесна од херувимите и неспоредливо пославна од серафимите“. Дали ние луѓето на дваесеттиот век живееме или не живееме во денот и векот кога се потврдуваат зборовите на Светата Мајка?

Истото се согледува и во „второстепеното“ пророштво на Христос: додека престојувал во домот на Симон Лепрозниот, една жена дошла при Него и излеала скапоцено миро врз Неговата глава. Христос рекол: „Вистина, вистина ви велам, каде и да се проповеда ова Евангелие во светот, ќе се прикажува и за оваа жена и што направи таа, за нејзин спомен“ (Мт 26,13). Значи, колкав бил Неговиот кружок на следбеници во тоа време, за некој да рече дека тие се надминале себеси, со цел пророштвото на нивниот Учител да биде исполнето? Особено едно пророштво како што е ова, кое, според денешните стандарди, нема никаква важност за многумина.

Дали се или не се ова чуда? Ако можеш, објасни ги. Но, ако не можеш, тогаш прифати ги како такви.

(продолжува)

Прв дел    Втор дел

Г.Г.

Така што, дури и конфликтот со астрономите не го закочил толку развојот на науката, колку што му помогнал нему со барањето на поголема строгост и докажаност. Како и во случајот со ловот на вештерки, инквизицијата не го гонела толку неверието, колку лесноверието.

Повторно ќе кажам: Католичката црква ја примила теоријата на Коперник (објавена во 1542 година, но благонаклонето ислушана од папата уште во 1533 година) како математички модел (и на нејзина основа го изработила новиот календар во 1582 година). Но притоа, во 1616 година таа повикала на воздржание од нејзино прифаќање како физички модел до стекнувањето на докази (кои се појавиле дури во средината на 19 век) А во 1600 година таа го осудила Бруно, кој од коперниковата теорија направил колку антинаучни заклучоци, толку и антихристијански, зашто го помешал Коперник со окултизмот.

Конечно, верзијата на конфликт меѓу Црквата и науката не може да се објасни со самиот факт, што науката постанала социјален институт.

Тоа што научното општество се „институизирало“, т.е. станало почитуван и финансиран институт, значи дека општественото мислење – поточно, мислењето на елитите, кое во тоа време, без сомневање, било контролирано од Црквата – влијаело добро врз научниот начин на мислење.

Механицизмот, кој лежел во основата на првата научна парадигма, бил симпатичен на христијанскиот стил на мислата, затоа што тој ги објаснувал природните процеси без сомнителни апелации кон желбите на едни или други духови.

Механицизмот дал можност да се избега од аристотеловите објаснувања: „Природата не трпи празнина“. Зашто, ако природата нешто „трпи“, а нешто „не трпи“, тоа значи дека таа има душа. Но тоа, всушност, е базичната теза на паганството и окултизмот.

Како се разликувале меѓу себе архаичното и новоевропското научно сфаќање за едни или други феномени може да се појасни со примерот на училишните лабораториски (поврзани меѓу себе) садови. Зошто во тие садови водата се прелива од пополна во попразна? Аристотеловото објаснување (природата се плаши од празнина) во сфаќањето на Бојл е многу антропоморфно. Во самата материја, возвраќа Бојл, нема ни разумност, ниту извор на движење. Ако природата се бои од празнина, значи, таа има душа; значи, човекот не се разликува од природата. Но, ако човекот не се разликува од светот, тогаш зошто само тој на Судот одговара за себе? Едно од двете е – или водата треба да носи, не помала од човекот, одговорност за своите постапки, стравови и претпочитања; или човекот треба да биде исто неодговорен, како водата. Последното значи дека нема вознаградување (награда или казна), што значи нема основа ниту за моралноста. Бидејќи Бојл е убеден во неопходноста од морална одговорност кај човекот – тој бара нетелеолошки и неантропоморфни, т.е. неаристотеловски објаснувања за поведението на водата. Заклучок: водата се крева не поради страв од празнина, туку поради разликата во притисоците. Таа алка од аргументите на Бојл накратко може да се изрази во силогизмот: водата во затворена цевка се крева поради разликата во притисоците, а не поради стравот од празнина, значи, еретиците не можат да тврдат дека душата не е смртна.

Литература:

Олышки Л. История научной литературы на новых языках: В 3 т. Т. 3. М.-Л., 1933.

Гурев Г.А. Коперниканская ересь в прошлом и настоящем. М., 1933.

Выгодский М.Я. Галилей и инквизиция. М.; Л., 1934.

Рожицын В.С. Джордано Бруно и инквизиция. М., 1955.

Вопросы истории религии и атеизма. Сб. Статей. Вып. 1. М., 1950.

Гайденко П.П. Эволюция понятия науки: В 2 т. Т. 1. М., 1980; Т. 2. М., 1987.

Гайденко П.П. История новоевропейской философии в ее связи с наукой. М., 2000.

Яки С. Спаситель науки. М., 1992.

Яки С. Бог и космологи. М., 1993.

Косарева Л. М. Коперниканская революция: социокультурные истоки. М., 1991.

Косарева Л.М. Генезис научной картины мира. М., 1985.

Косарева Л.М. Социокультурный генезис науки Нового времени. Философский аспект проблемы. М., 1989.

Современные зарубежные исследования по философии и генезису науки (позднее Средновековье и Возрождение). Сб. Обзоров. М., 1980.

Социокультурные факторы развития науки (по материалам историко-научных исследований). Сб. Обзоров М., 1987.

Кирсанов В.С. Научная революция XVII века. М., 1987.

Кимелев Ю.А., Полякова Н.Л. Наука и религия: историко-культурный очерк. М., 1988.

Йейтс Ф.А. Джордано Бруно и герметическая традиция. М., 2000.

Философско-религиозные истоки науки. М., 1997.

Фантоли А. Галилей. В защиту учения Коперника и достоинства Святой Церкви. М., 1999.

Лернер Л., Госселин Э. Галилей и призрак Джордано Бруно // В мире науки. 1987, N 1. С. 80-88.

Шрейдер Ю.А. Галилео Галилей и Римско-Католическая Церковь // Вестник истории естествознания и техники. 1993, N° 1.

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел    Трети дел    Четврти дел    Петти дел

Шести дел    Седми дел    Осми дел    Деветти дел    Десетти дел

Единаесетти дел    Дванаесетти дел

Извор: диакон Андрей Кураев, Неамериканский миссионер, Саратов 2006.

Подготвил: Георгиј Глигоров

Да претпоставиме дека мене ми предложуваат да се согласам со некоја екстравагантна хипотеза, која под себе нема никакви докази, а како додаток на тоа, противречи на низа директни и индиректни набљудувања. Освен тоа, мене ми е познато дека сите обиди за нејзино докажување завршувале без успех. И така, ако јас се воздржам од согласувањето со таа хипотеза, дали тоа ќе биде сведоштво за антинаучниот склад на мојата мисла?

Но, имено, таква била ситуацијата во меѓусебните односи на коперниковото учење и Католичката црква. Пред да бидат обвинети богословите за антинаучност, треба да се зададе едноставно прашање: „Од која дата хелиоцентризмот станал научно објаснета теорија, којашто се базирала на факти?“.

Дури во 1851 година, патешественикот Фуко го докажал движењето на Земјата. И само во 1838 година Бесел ја открил ѕвездената паралакса (агловото поместување на ѕвездите, при нивно набљудување од различни краишта на земјината орбита)[1].

За тоа, дека при годишното движење на Земјата треба да се менува картата на видливото ѕвездено небо, знаеле и во времињата на Коперник. Тихо Браге на крајот на 16 век се обидел да ја открие паралаксата и, не наоѓајќи ја (нешто што било невозможно без развиена оптика), како чесен научник се откажал од поддржувањето на коперниковата хипотеза[2].

Еве потполно типичен и научен чесен исказ на академски научник од 18 век: „Хигенс предложил начин да се определи движењето на Земјата со набљудување на неподвижните ѕвезди, дали две ѕвезди се доволно блиски една до друга, дали ќе се покаже мала промена на видливото растојание во различни времиња од годината, од каде можеме да претпоставиме дека тоа се случува поради движењето на Земјата, благодарение на кое таа би се наоѓала, де поблиску, де подалеку од тие ѕвезди. Јас велам ’да претпоставиме‘, затоа што секогаш би требало да се претполага дека тоа не се случува поради некакво движење, коешто неподвижните ѕвезди би го имале во однос една на друга. Но, освен тоа, таквото набљудување апсолутно не го докажува движењето, не може ни да се види дека тоа набљудување било направено или, по крајна мера, дека во совршенство успеало. Г-н Хигенс го предложил, но тој не говори дека би го спровел. Патер Ричоли во својата ’Реформирана астрономија‘ соопштува за набљудувањето на некој Пирон, кој велел дека пронашол варијација од неколку секунди во растојанието на две ѕвезди, многу блиски една на друга, кои се наоѓаат во главата на Скорпијата. Но, споредувајќи ги измерувањата со оние што ни ги дал нам г-нот Маралди за истите тие ѕвезди во ’Мемоарите на Париската академија на науки‘, станува очигледно дека нема никаква основа за спроведување на тоа набљудување од Пирон. Освен тоа, патер Ричоли покажал дека варијацијата, која ја пронашол Пирон во растојанието на тие две ѕвезди, не е соодветна со она што го бара движењето на Земјата. Јас не знам за други набљудувања, кои може да се стават во паралела со овие кои ги кажав. Еве зошто мене ништо не ме спречува да го заштитувам мојот првичен став, дека сè уште не е докажано движењето на Земјата со помош на набљудувања, но, дека дури не е ни возможно да се докаже тоа само со помош на астрономските набљудувања, без помош на хипотеза и др.“[3].

Хелиоцентристите немале докази. Галилеј погрешно го видел бараниот доказ во океанските приливи и одливи (плима и осека), но Кеплер веќе докажал дека приливите се поврзани со гравитационите активности на месечината, а не со дневното движење на самата Земја.

Воопшто, „пронаоѓањето, заштитата и делумното оправдување на коперниковата хипотеза, противречат речиси на секое методолошко правило, за чие зачувување се грижиме денес“[4].

[1] Впрочем, понекогаш велат дека уште во 1837 година рускиот астроном В.Ј.Струве ја определил годишната паралакса за една ѕвезда (види: Гурев Г.А., Учение Коперника и религия, 157.

[2] Види: Шрейдер Ю.А., Галилео Галилей и Римско-Католическая Церковь, 58.

[3]   Реч, кажана од страна на г. Делил во јавното собрание на Академијата на науките на 2 март 1728 година, на првиот диспут во заштита на учењето на Коперник // Источники по истории астрономии России XVIII века, Т. 1, СПб. 2000, 57.

[4] Фейерабенд П., Избранные труды по методологии науки, М. 1986, 199.

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел    Трети дел    Четврти дел    Петти дел    Шести дел

Седми дел    Осми дел    Деветти дел    Десетти дел    Единаесетти дел

Г.Г.

Не бивајќи астроном, туку обичен волшебник и шарлатан, како таков Бруно и бил осуден, пришто хелиоцентричните убедувања не биле поставени нему за вина. Језуитот Каспар Шопе, кој присуствувал на судот, вака ги предава обвинувањата против Бруно: „Во тие книги тој учел дека световите се безбројни, дека душата се преселува од едно тело во друго и дури во друг свет, дека една душа може да се наоѓа во две тела, дека магијата е добро и дозволено нешто, дека Духот Свет не ништо друго, туку душата на светот. Мојсеј своите чудеса ги правел со помош на магија и напреднал во неа повеќе од останатите Египќани, дека Мојсеј ги измислил своите закони, дека Свештеното Писание е привидно, дека ѓаволот ќе биде спасен. Од Адам и Ева тој го изведува само родословот на Евреите. Останатите луѓе происходат од оние двајцата, кои Бог ги создал еден ден порано. Христос не е Бог, тој бил знаменит волшебник и за тоа по заслуга бил обесен, а не распнат. Пророците и апостолите биле неподобни луѓе, волшебници, и многу од нив биле обесени“[2].

Исто така, треба да се спомне дека Бруно бил казнет во 1600 година, а осудата на учењето на Коперник, од страна на инквизицијата, се случило дури во 1613 година. Тоа значи дека кон времето на казната на Бруно, учењето на Коперник сè уште не се сметало за ерес и не можело да биде повод за толку сурова казна. Затоа, без магизмот на Бруно, неразбирлива е промената во односот на папството кон хелиоцентризмот, од наполно трпелив кон конфликтен.

Врвовите на католичкото духовенство, на почетокот, кон новото учење за системот на светот се однесувале, во целост, трпеливо и дури со некој интерес. Специјалистите-астрономи и најблиските пријатели на Коперник биле запознати со неговото истражување уште пред да излезе на свет неговиот основен труд, од него составениот (можеби, околу 1515 година) коментар – „Коментариолус“. Бидејќи тоа добило некакво распространување во ракописен вид, затоа уште во 1533 година папата Климент VII (внук на Лоренцо Медичи) ги собрал кардиналите и нему блиските лица во ватиканската градина, за да го ислуша извештајот на својот научен секретар кардиналот Видманштад за учењето на Коперник за движењето на Земјата. Тој извештај бил сослушан со многу добра волја, пришто односот кон Коперник останал добар и при следниот папа, Павле III. Тоа се гледа од писмото (од 1536 година) кон Коперник од главата на доминиканскиот ред, кардиналот Шенберг. Во тоа писмо (коешто Коперник многу го ценел и потоа го ставил во својата книга), Шенберг желно барал „учен маж“, кој во никој случај „нема да го крие својот нов систем од пријателите на науката“, уверувајќи го Коперник дека тој „со сигурност сака да му оддаде признание за неговите големи заслуги“[3]. И токму коперниковите пресметки биле поставени во основата на „григоријанската реформа“ на календарот: „По објавувањето на календарската реформа од страна на папата Лав X на петтиот Латерански собор (1512-1517), Коперник бил вклучен во бројот на ’признати‘ астрономи, кои добиле официјална покана да земат учество во изработувањето на проектот на реформата“[4].

И одеднаш – по речиси сто години трпеливост, следела осудата на коперниковото учење. Што се променило? – Едноставно Џордано Бруно покажал какви магиски заклучоци можат да се направат од математичката хипотеза и со тоа ги настроил богословите против самата таа хипотеза.

Имено, Бруно ја искомпромитирал математичката хипотеза на Коперник, натоварувајќи ја со архаични окултни бајки. „Коперник е зората, која требаше да претходи на изгревот на сонцето на вистинската античка философија“ (Бруно, Пир на пепел, 1).

Бруно не е револуционер, туку банален реакционер, кој се обидувал да го отфрли двомилениумскиот развиток на културата и мислата, враќајќи се, не кон Платон и Аристотел, туку кон претсократовските натурфилософи. „Кутриот Аристотел“ Бруно го жали за неговата неспособност да ја достигне „длабоката магија“[5].

Бруно едноставно го презира Коперник (прашање: а кого, пак, овој „гениј“ не презирал?): „Ноланецот одговорил дека тој не гледа ниту со очите на Коперник, ни Птоломеј, туку со своите сопствени. Тие математичари, како посредници, ги преведуваат зборовите од еден на друг јазик; но затоа, пак, другите проникнуваат во смислата, а не тие самите. Тие се слични на оние прости луѓе, кои на отсутниот полководец му соопштуваат за тоа, во каква форма бил текот на битката и каков бил нејзиниот резултат, но самите не ги разбираат делата, причините и умешностите, благодарение на кои едните победиле… Коперник не избегал далеку од слепотијата“ (Бруно, Пир на пепел, 1).

Во научната астрономија, во физиката, математиката, не останала трага од Бруно. Освен негативности – компромитациите на Коперник.

Единствената „наука“, во која Бруно не бил профан, е магијата. Кога се обраќал на вице-канцеларот на Оксфордскиот универзитет, Бруно за себе говорел: „Доктор на најсовршената теологија, професор на најчистата и безопасна магија… На неговиот гениј ракоплескале најблагородните“[6].

Јас немам намера да ја оправдам мрскоста од човечкото палење, а уште повеќе, палењето заради неговите мисли.

Но, фактот е факт: не бил запален Бруно-астрономот; пресудата била донесена на Бруно-маѓепсникот. Тоа не било конфликт меѓу религијата и науката, туку на две религии: католицизмот и паганството. Неговото казнување со едно нешто ѝ помогнала на науката: станало јасно дека треба што поскоро да се ослободува од античкото окултно наследство.

[1] Киссель М.А., Христианская метафизика как фактор становления и прогресса науки Нового времени // Философско-религиозные истоки науки, М. 1997, 275-276.

[2] Цит. по: Рожицын В.С., Джордано Бруно и инквизиция, М. 1955, 369.

[3] Цит. по: Гурев Г.А., Учение Коперника и религия. Из истории борьбы за научную истину в астономии, М. 1961., 56.

[4] Фантоли А., Галилей, 30.

[5] Цит. по: Йейтс Ф.А., Джордано Бруно и герметическая традиция, М. 2000, 226.

[6] На истото место, 187.

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел    Трет дел    Четврти дел    Петти дел

Шести дел    Седми дел    Осми дел    Деветти дел    Десетти дел

Г.Г.

Јас знам дека човек, којшто бил воспитан во советска школа, ќе одговори: „Да, толпата во тоа време била опседната со религиозен мрак. Но, оние светли гении, кои ја создале науката, го напреднале своето време и веќе ја прекинале врската со оковите на ортодоксијата“.

Но, овде прашањата веќе нема да ги поставува толку логиката, колку историјата. Се работи за тоа, дека токму творците на новата слика на светот биле многу религиозни луѓе.

Така, Никола Коперник бил каноник, кој управувал со економијата на Вармиската епархија, член на Епархискиот совет.

Јохан Кеплер три години учел на Богословскиот факултет на Тибингенскиот универзитет, но, него, и против негова волја, го избрале за професор по математика во Грац: „За Кеплер таквото решение значело распад на сите негови многугодишни надежи. Не можел да си претстави дека патот кон кариера на свештеник за него се затвора, но сепак бил принуден да се потчини. Но, длабоката религиозност и стремеж да ја ’усогласува‘ науката со сопствената истрадана и искрена претстава за Бога останале карактерни за целиот негов живот“[1]. „Јас сакав да бидам служител на Бога и многу се трудев околу тоа да станам таков; и, еве, на крајот на краиштата, јас почнав да Го славам Бога со моите работи по астрономија… Јас им ја прикажав на луѓето, кои ќе ја читаат мојата книга, славата на Твоите дела; во секој случај, во таа мера, во која мојот ограничен ум можеше да постигне нешто од Твоето безгранично величие“ (Јохан Кеплер)[2].

Галилео Галилеј на 14 години станал послушник во редот на језуитите, „сепак, таткото на Галилеј воопшто не сакал да го види својот син како монах и го земал дома со оправдание, дека тој има потреба од лекување на очите“[3].

Лајбниц (ако некој заборавил, тоа е создавачот на системот за диференцијално пресметување) својот главен труд го посветил на „теодицејата“ – „на оправданието Божјо“[4].

Њутн пишувал толкувања на библиските книги на пророкот Даниил и на апостолот Јован Богослов[5].

Декарт (ако некој повторно заборавил, тоа е создавачот на т.н. „Декартов систем на координати“) добил образование „во језуитскиот колеџ, тврдината на антиокултизмот“[6]. Во преписките со шведската кралица Христина[7] и бохемската принцеза Елизабета, тој го заштитувал католицизмот[8] и поучувал на благочестие: „Првото и најважно познание се состои во сфаќањето дека постои Бог, од Кого зависат сите твари: тоа ќе нè научи да восприемаме како добро сè што со нас се случува, зашто сето тоа откриено ни е пратено од Бога“[9]. Ќе напоменам дека Декарт ова го пишува на тешко болна жена, и ѝ пишува, спомнувајќи го и својот опит на болести, и тие негови зборови не може, а да не се споредат со сведоштвото на светителот Јован Златоуст (кој, исто така, не се одликувал со крепко здравје): „Оној кој се научил да Му благодари на Бога за своите болести, не е далеку од светоста“.

И тие луѓе создаваат нова наука не во противоположност со христијанската Црква. Во тоа време, Црквата уште е доволно силна да го „преградува кислородот“ на своите непријатели. И католиците, и протестантите не се смутувале од инквизициските клади. И научници не биле палени.

Не, токму Џордано Бруно не е умесно овде да се спомене. Тој во науката не оставил ни трага. Никој не може да наброи ниту една „теорема на Бруно“, ниту еден експеримент од него направен.

„Тој чувствувал одвратност и кон двата нему познати методи – схоластичкиот и мамематичкиот, заменувајќи ги со поетско изразување на своите убедувања… Во неговите дијалози нема ни трага од философска јасност, никаков признак на внатрешна сосредоточеност… Ние, на пример, не сме во состојба да утврдиме, што Бруно подразбирал под супстанција или атом… Бруно попрво се трудел да ја заштити својата вера, отколку логично неа да ја формулира. Затоа научните и дидактичките делови од неговите дијалози се толку ретки и толку нејасни. Тој ја презирал науката и чувствувал одвратност кон логиката, затоа што бил воодушевен од верата, која тој сакал да ја наметне, а не да ја докаже… Тој ги изгонувал силогистичката и математичката логика, некратко кажано, интелектуалната мисла, од областа на философијата и науката, за со поголема сила да се зафати со псевдонаучните фантоми… Тој сметал дека донел откровение и се однесувал како пророк… Сиот свој живот тој се борел со оружјето на насмевката против своите објавени непријатели – научниците, математичарите и лицата со духовно звање. Тој никогаш не можел да ги искаже своите погледи, без да ги спомне нив и без да ја пројави својата омраза кон нив… Бруно ги меша поимите перигеј и апогеј… Бруно сметал дека Меркур и Земјата се еднакво оддалечени од сонцето, но се наоѓаат на спротивни страни од него. Околу Земјата се движи месечината. Околу Меркур – Венера… Изложувањето на учењето на Коперник од страна на Бруно покажува, дека тој едвај бил запознат со најелементарните поими и проблеми на астрономијата. Се вреднува признанието на Бруно дека „нему не му е многу до Коперник и неговите коментатори“… „Не била кладата таа што го уништила делото на Бруно, туку упорната работа на оние, кои се обидувале да ја одгатнат тајната на природата по пат на мерења, пресметки и измерувања и кои нашиот философ ги напаѓал со омраза и насмевка. Неговата погибел и нивното торжество го означуваат настапувањето на нова епоха во човечката историја“[10].

Така што, фразата „инквизиторите го запалиле големиот научник Џордано Бруно“ фактички не е вистинита. Историјата на науката не познава научник по име Бруно. Тоа го разбирал дури и Галилеј: „Признавајќи ги блескавите интелектуални способности на Бруно, Галилеј, сепак, никогаш не го сметал за научник, а уште повеќе за астроном“[11]. И, во суштина, „Бруно немал научни резултати, а неговите аргументи во корист на системот на Коперник биле збир на бесмислици – хаотично натрупување на апсурни грешки и надмени сентенци, кои само го демонстрираат непознавањето на авторот“[12].

„Во неговите раце, учењето на Коперник станало дел од традицијата на херметизмот. Математичката синтеза на Коперник, Бруно ја претворил во религиозно учење“[13].

[1] Кирсанов В.С., Научная революция XVII века, М. 1987, 103.

[2] Цит. по: Философия эпохи ранних буржуазных революций, М. 1983, 85.

[3] Кирсанов В.С., Научная революция XVII века, М. 1987, 150.

[4] Види: Лейбниц Г.В., Олыти теодицеи о благости Божией, свободе человека и начале зла // Сочинения: В 4 т. Т. 4. М. 1989.

[5] Види: Дмитриев И.С., Неизвестный Ньютон. Силуэт на фоне эпохи, СПб. 1999.

[6] Гайденко П.П., Христианство и генезис новоевропейского естетствознания // Философско-религиозные истоки науки, М. 1997, 61.

[7] Во 1654 година, владетелката на лутеранска Шведска се разболела и дала завет, во случај ако оздрави, дека ќе прими католицизам. По исцелението, таа тајно ја променила верата, се одрекла од престолот во корист на својот братучед Карл X Густав и заминала за Рим (Цветков С.Э., Карл XII, М., 2000, 27).

[8] Види: Декарт Р., Сочинения: В 2 т. Т. 2. М. 1994, 489-541.

[9] Декарт Р., Сочинения: В 2 т. Т. 2. М. 1994, 517.

[10] Олышки Л., История научной литературы на новых языках: В 3 т. Т. 3. М. -Л. 1933, 13-45.

[11] Фантоли А. Галилей., стр. 38.

[12] Шрейдер Ю.А., Галилео Галилей и Римско-Католическая Церковь // Вестник истории естествознания и техники, 1993, N° 1, 57.

[13] Kearney H., Science and change. 1500-1700, New-York-Toronto 1971, 106.

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел    Трет дел    Четврти дел    Петти дел

Шести дел    Седми дел    Осми дел    Деветти дел

Г.Г.

Всушност, ’нечисто‘ е да се обвинува цела епоха во историјата на човештвото, без никаков обид да се разберат мотивите на дејствата на тие луѓе. Зашто доволно е за почеток да се постават барем вакви прашања:

1) Дали самите вештерки верувале дека тие се вештерки?

2) Дали народните маси во тие жени гледале маѓепснички?

3) Дали тоа верување во народот било внесено од црковната проповед или, пак, тоа битствувало уште од претхристијанските времиња?[2]

4) Дали постоела граница, која го разликувала народното вештерство од онаа магија, на која се навлекувале образованите алхемичари и „теурзи“ од епохата на Просветата и Реформацијата?

5) Каков е меѓу луѓето, кои биле претставени пред инквизицискиот суд, процентуалниот сооднос со оние кои биле обвинети за грешки во вероучението и оние кои биле обвинети за директна магија?

6) Дали навистина погледите на тие луѓе, кои биле гонети од инквизицијата поради сопствените гледишта, биле ’понапредни‘ од погледите на самите инквизитори, или, пак, тие биле поархаични и претставувале претхристијански наслаги на светоглед?[3]

7) Ако последното испадне вистинито, тогаш, од гледиште на културниот и научниот прогрес, каква објективна улога одиграла инквизицијата во историјата на Европа? Нема ли да испадне таа слична на улогата на жестокиот реформатор Петар (кој, всушност, е востановувач на руската инквизиција[4]) во историјата на Русија?

Без докажан, основан на историска работа, одговор на тие прашања, не смее жртвите на инквизицијата да се претставуваат како безусловно прогресивни луѓе.

За современиот световен човек, маѓепсништвото е „привиден (виртуелен) престап“. И затоа е разбирливо што таквиот човек ќе се возмутува од казната на луѓето за престапи, кои тие, всушност, не ги извршувале. Но, од гледиште на теософите, вештерките биле вештерки и волшебниците биле волшебници, ѓаволите – ѓаволи, а магијата – магија. „И ѓаволот може да се натера да игра. Ѓаволите не носат светлина и шум. Непопусто шаманите удираат во барабани за да се избават од ниските духови“[5]. „Непознавачите се смеат над постоењето на сатаната и со тоа ја потврдуваат вистинитоста на кажаното од еден префинет мислител: ’Победата на ѓаволот е во тоа, што успеал да ги убеди луѓето дека тој не постои‘. Зашто, кога ние во нешто не веруваме или нешто одрекуваме, престануваме да се пазиме и со тоа полесно потпаѓаме во сенките, оптегнати од многубројните помошници на темнината“[6]. „Маѓепсништвото е недопусливо како престап против човештвото. Не треба маѓепсништвото да се смета како зло против една личност. Последицата од маѓепсништвото е многу поштетна – тоа ги нарушува космичките појави, тоа внесува смут во надземните слоеви. Ако маѓепсникот не успеал да го порази противникот, тоа сè уште не значи, дека неговиот удар не убил некаде неколку луѓе, можеби, во различни земји. Можеби, вибрацијата на лошата волја се утврдила на најнеочекуваното место. Не можете да си претставите, колку смрти и болести се причинети од лошата волја. По просторот се носат облаци од канџи, никој нема да претстави каде е сместен тој отров. Силниот дух ќе се заштити од злите пратки, но некаде слабиот човек ќе ја добие нивната зараза. Не може да се предвиди таква космичка штета. Дури и благодатта нема да дојде во потполност, ако попатно се троши за растурање на злото. Човештвото многу може да биде запазено од секое маѓепсништво“ – говори  рериховскиот трактат „Аум“ (глава 28).

Значи, ако ренесансното и новоевропско општество и го извршило престапот, казната на тие маѓепсници, сепак, треба да се има предвид дека тоа било возвратна мерка: престап за престап, штета за штета. И, освен тоа, тоа бил престап, извршен во состојба на афект. Престапот, извршен од исплашени луѓе, кои во суштина навистина се плашеле од маѓепсниците, зашто верувале во реалноста на маѓепсништвото…

Да, палењето на луѓе е одвратно. „Еретикот не треба да се убива“ – вели светителот Јован Златоуст (Беседи на евангелието според Матеј 46,1). Но, историчарот се разликува од моралистот со тоа, што тој треба да ја разбира логиката на собитијата и мотивите на лицата, кои ја твореле нашата историја, а не едноставно да им става оцени за поведението.

Ако моралистот ги осудува само престапниците (инквизиторите) за тоа, за безусловно да ја обели другата група престапници (маѓепсниците), тогаш се појавува прашањето – дали тој моралист воопшто има морално право на тоа, да се смета за моралист…

Така што, инквизицијата воопшто не војувала со науката, туку со магиското суеверие.

Еве карактеристични цифри, кои сведочат за двигот на интересите на инквизиторите и за тоа, кого тие го сметале за свој опонент во епохата на научната револуција: „Околу 80% од венецијанските инквизициски процеси, во периодот до 1580 година, биле поврзани со обвинувањата за лутеранство и нему сродни форми на крипто-протестантизам. 130 пресуди, за кои се соопштило во Рим во 1580-1581 година од сите реони на Северна Италија, покажуваат постојано внимание на инквизицијата кон протестантизмот. Сепак, различните разгранувања на римската инквизиција го измениле основниот правец на својата дејност малку пред 1600 година, кога вниманието кон еретиците било потиснато со опседнатоста да се искорени магијата и другите суеверија. Во Фриули до 10% од судските процеси (од 390), кои се одржале до 1595 година, биле поврзани со магијата, а во текот на следните 15 години, половина од делата (558) потпаднале под таа рубрика. На други места тој двиг бил помалку забележлив и се случил побргу; во Неапол магијата станала единственото обвинение, кое породило значителен број на инквизициски процеси во 1570-те години, и останала таква низ децении, сè до 1720-те години. Во Венеција, преминот од ереста кон магијата бил толку остар, како и во Фриули, но се случил 12 години порано. Во текот на 17 век предмет на вознемиренот на римската инквизиција станале сите форми на магија, од вештерство до прескажувања: во секој трибунал, околу 40% дела, кои се разгледувале во текот на тоа столетие, можеле да се вбројат кон редот на прогон на суеверието и магијата“[7]. Помеѓу другите дела, разгледувани во инквизицијата, до 15% биле дела поврзани со обвиненија на свештеници за сексуални изнудувања плус бигамија, хомосексуализам и нему сл.

Колку и да е чудно, но науката во зародиш и инквизицијата имале општа карактеристика: и таму и таму се барале докази и не верувале многу на субјективните сведоштва, на доушниците и на претставите, грижејќи се да најдат начин за нивна објективна проверка.

[1]   Шапошникова Л.В., Подвижничество диакона Кураева // Защитим имя и наследие Рерихов: В 2 т. Т. 1: Документы. Публикация в прессе. Очерки, М. 2001, 345 и 405.

[2] При одговорот на тоа прашање треба да се обрати внимание на апологијата на магијата кај Вергилиј (Буколики, 8,62-108).

[3] Дури и рериховскиот ученик А.Клизовски сметал, дека „заслугата на инквизицијата се заклучувала во тоа што, со самото тоа што запалила на клада десет милиони вештерки и маѓепсници, таа спречила многу милиони од навално навлекување на црната магија, од ноќните оргии во чест на сатаната“ (цит. по: Рерих Е.И. Письма. Т. 2: 1934, М. 2000, 279). Рерих, секако, не се согласува. А цифрата на Клизовски, секако, неверојатно е преувеличена.

[4] Интересно е тоа, што во Русија нормите за гонење на маѓепсниците не се определувале од црковното право (од „Духовниот регламент“), туку од военото (од „Артикулот воински“), издаден во 1715 година, и од „Уставо морски“, издаден во 1720 година).

[5]Агни-йога. Откровение, 1920-1941,М. 2002, 400.

[6] Рерих Е.И., Рерих Н.К., Асеев А.М. Оккультизм и йога. Летопись сотрудничества: В 2 т. Т 1, М. 1996, 471.

[7] Монтер У., Ритуал, миф и магия в Европе раннего Нового времени, М. 2003, 90-91.

(продолжува)

ѓакон Андреј Кураев

Прв дел    Втор дел    Трет дел    Четврти дел

Петти дел    Шести дел    Седми дел    Осми дел

Г.Г.