Кој бог е толку голем, како нашиот Бог!?

Ти си Бог, Кој прави чудеса

(Пс 76,13-14)

Што е тоа чудо? Ние живееме во свет кој функционира според одредени физички закони, па како чудо обично ја дефинираме онаа појава што е вон рамките на истите. Но, ако за момент ни се просветли умот и подразмислиме, ќе сфатиме дека самото постоење, самиот свет претставува едно големо чудо. Според христијанскиот светоглед, овој свет не настанал сам по себе, туку е создаден со возвишена цел од еден Личносен и љубовен Апсолут, и затоа светот и неговата содржина не се бесмислени. Зашто, ако светот настанал сам по себе и ако со смртта завршува сѐ, тогаш светот и животот во него би биле една голема бесмисла (и тогаш Ками, Алан По и философите на апсурдот се во право). Но, ние постоиме, живееме, а, во суштина, самиот факт на животот претставува чудо, зашто тој (животот) навистина е еден ирационален феномен во овој свет, а ние сме се навикнале толку вообичаено да го восприемаме неговиот факт, поради нашата тврдокорност и заслепеност.

Нашиот ограничен и рационален ум расудува според категориите на овој свет: почеток, крај, форма, време… И ние тие категории ги восприемаме како апсолутни. Ако не веруваме дека Бог постои и дека Он го создал светот, тогаш како започнал тој? Ако светот е беспочетен, тогаш тој е божество, затоа што беспочетноста е нешто што не припаѓа во законитоста на нашиот физички свет. Ако тој има почеток, што било пред него, а што пред тоа, и така враќајќи се со умот наназад доаѓаме до заклучок дека овој свет мора да има некаква метафизичка основа, т.е. дека него и неговите закони ги создал Некој Кој е над тие закони. Во поново време познатиот физичар Стивен Хокинг тврди дека е можно настанувањето на светот без учество на возвишена сила. Според него, постоењето на физичките закони, коишто се апсолутни, дозволиле да се случи Big Bang-от без Бога. А бидејќи пред Големата експлозија не постоело времето, затоа и не било возможно учеството на Бога во овој процес. Во суштина, неговата теорија има многу недостатоци, за коишто говорат и неговите колеги, а пред сè, затоа што тој Бог Го поставува како предмет на опсерваторската дејност на науката. Но Бог е над времето и просторот, Он е нивен Творец. А здравиот разум вели дека мора да постои некој беспочетен ентитет. Во таа смисла, дури и преку рационално размислување може да се дојде до заклучок дека постои некоја возвишена сила: до тој заклучок доаѓале философите, но и Библијата нѐ учи дека Бога можеме да го спознаеме и преку Неговите созданија (Рим 1,20), т.е. преку природното созерцание (θεωρία).

Христос за време на својот живот на земјата покажувал знаци (= чуда) кои не биле само израз на Неговото Божество, туку и на Неговото совршено човештво. Библиската теологија тврди дека Бог го создал човекот според Сопствениот образ, а карактеристиката на образот сè состои првенствено во господарењето над светот (види 1Мојс 1,26). Адам не го исполнил своето назначување, но затоа Христос ќе го поправи тоа, пројавувајќи го образот Божји во Своето човештво, а тоа се покажало особено преку евангелските чудеса: Христос, новиот Адам, е господар над стихиите и физичките закони на овој свет (Он ја смирува бурата – Мт 8,23-29; оди по морето – Мк 6,48), воскреснува мртви и исцелува многу болни. И во оваа смисла, нашата инфериорност по однос на физичките закони, според библиското христијанско учење, се должи на паднатоста на нашата природа.

Целата библиска и црковна историја се исполнети со феноменот на чудото. Но, еве ја крајната вистина: во овој наш паднат свет чудото, по својата суштина, е ненаметливо, тоа е интимно (се доживува преку внатрешниот опит на заедницата или индивидуата). Библиската историја е исполнета со чуда, пред сѐ со чудото на вмешување на Божјата Промисла во човечкиот живот. Но, многу често таа Божествена активност во свештената историја не ги надминувала физичките закони на овој свет. Еве еден пример. Централниот настан од старозаветната спасителна историја е, секако, Исходот на Евреите од Египет. Нивното избавување било спроведено со манифестација на Божјата интервенција (да си спомнеме за 10-те казни врз Египет, разделувањето на морето, облачниот столб – дење, огнениот столб – ноќе). Канадскиот Евреин Симха Јакобовичи ќе направи еден документарен филм во кој ќе се обиде да ја одгатне мистеријата на тоа чудесно избавување (The Exodus Decoded, 2006). Излегувањето на Евреите од Египет, според него, било во времето кога се случила и големата ерупција на вулканот Санторини, некаде во средината на 2. милениум пред Христа. Според тоа, сите оние чуда од тој настан не ги надминале законите на физиката, туку сè било последица на вулканската катаклизма (прашината од вулканот ја предизвикала темнината, дождот од сулфур бил последица на експлозијата, разделувањето на морето било поврзано со цунамито предизвикано од вулканот итн). Целта не е да се рационализираат настаните од еврејскиот егзодус, туку да се потенцира една поента, имено: чудото за да биде чудо не мора да ги надминува физичките закони. Затоа што чудото, пред сè, е настан ad intra, во поредокот на интимната, духовна реалност, и не е толку ad extra, во поредокот на позитивистичката, физичка реалност (иако, според христијанското учење, понекогаш: онаму каде што благоволи Бог се надминува и поредокот на природата). Многу често библиските чуда и воопшто сите оние појави што ги карактеризираме како чудо како да се поставени во околности, според кои тие можат и „научно“ да се објаснат. Затоа тука е слободата и она што го нарекуваме подвиг на верата, а скептикот секогаш ќе може да си најде „природен“ одговор за чудесните манифестации. Во тој контекст, еве што вели Антон Карташов, еден од истакнатите руски богослови на минатиот век: „За чудо не се потребни волшебни (восхитувачки) ефекти. За верните целиот свет и целиот нивен живот се полни со чудата на непрекинатото вмешување на Божјата Промисла. Царството на механичката причиност (каузалност) се пронизува со зраци од царството на слободата, не нарушувајќи ја својата законитост. Вистинските чуда затоа не се чудовишни, не се безмерни (тоа е обележје на лажните чуда): тие се скромни, интимни и поголемиот нивни дел се гледа само со очите на верата, и не постојат за неверните и надворешните.“

Една од суштинските богооткриени догми на Црквата е дека Бог апсолутно ја почитува човечката слобода. И токму во тоа се крие постоењето на концептите: рај и пекол (како и една од суштинските причини зошто Бог не се открива „експлицитно“). Во една своја беседа, отец Томас Хопко се обидува да направи анализа на искушенијата Христови во пустината. Тоа тој го прави во контекст на фактот дека Христос е Богочовек, т.е. дека Неговата божествена личност ја воипостазирала полнотата на човечката природа. И во Својата човечност, Христос постепено ја разоткривал тајната на Сопствената мисија. Трите искушенија на Исус се лебот (стомакоугодието), среброљубието и творењето на чуда, т.е. авторитетот (кога сатаната Го искушува на стреата од храмот, велејќи: Ако си Син Божји, фрли се одовде долу! Лк 4,9). И токму тука е искушението: дали Христос да го злоупотреби Својот Божествен авторитет и преку чуда да ја пороби човечката слобода, или, пак, да појде по патот по кој таа нема да се наруши, по смирениот пат на Крстот. Зашто ако се наруши слободата на човекот преку насилниот авторитет, тогаш ја нема и љубовта, бидејќи љубовта и слободата се нераскинливо поврзани. Идејата за односот помеѓу слободата и насилниот авторитет најдобро е претставена кај Достоевски во „Браќа Карамазови“, во одделот насловен „Великиот инквизитор“: Христос доаѓа по втор пат на земјата во времето на инквизицијата, но средбата со луѓето, во суштина, нема да биде поинаква од првиот пат. Великиот инквизитор Го укорува Христа за тоа што ја поштедил човечката слобода и го избрал патот на крстот, патот на љубовта и слободата. Идејата на инквизитор е дека луѓето не сакаат да бидат слободни, затоа што слободата на изборот претставува голем товар неподнослив за човекот. И во тој есеј Достоевски како заклучок сака да каже, дека она што Христос го одбил како искушение, Црквата (тука се има предвид Римокатоличката) го примила во Негово име, т.е. ја поробила човечката слобода.

Единствено во Христа човекот е совршено слободен. Слободата на човекот не била нарушена ниту со настанот на кој се темели самото Христијанство – Воскресението. Архиепископот Аверкиј Таушев за ова вака пишува: „Раскажувајќи за највеличественото собитие на Воскресението Христово, сите четири евангелисти ништо не говорат за таинствената и недостижна за нас страна на тој настан. Тие не опишуваат како тоа се случило и како Воскреснатиот Господ излегол од гробот, без да ги наруши неговите печати. Тие говорат само за земјотресот што се случил, откако ангелот Господов го оттурнал каменот од влезот на гробот (веќе потоа откако Господ воскреснал, како што е и забележано во нашите црковни песни, а не така, како што обично мислат, божем ангелот го оттурнал каменот за да може Господ да излезе од гробот), за зборовите на ангелот обратени кон жените-мироносици што дошле на гробот, и потоа за целиот ред јавувања на Воскреснатиот Господ на жените-мироносици и на Неговите ученици.“

За да се илустрира ненаметливиот карактер на чудото, еве еден пример од рускиот писател Николај Лесков. Во неговата повест „Запечатениот ангел“ се зборува за авантурата на една група старообредци кои ќе преминат во Православие. Тие се обидуваат да украдат икона од една црква, сакајќи да направат копија од неа што ќе ја подметнат наместо оригиналот. Дејствието е исполнето со „чудесни“ случувања за главните актери, меѓу кои и ова: восочниот печат, со кој бил запечатен ликот на ангелот од иконата фалсификат, паднал. Тоа бил конечниот момент кога старообредците препознале чудо и одлучиле да се присоединат кон Црквата. На крајот сите случувања биле „научно“ објаснети и припишани на чистата коинциденција (печатот паднал, затоа што жената која го запечатувала ликот, од стравопочит ставила хартија под восокот за да не го оштети ангелскиот лик), но тоа веќе не им било важно на конвертираните, кои во ова препознале акт на Божјата Промисла и вистинско чудо.

Зборувајќи за феноменот на чудото, се поставува и следново прашање: за кого се потребни чудата, ако воопшто тие се потребни? Во Евангелијата се забележува дека Христос пред да исцели некого, како услов барал вера од човекот: „Ако можеш да поверуваш – сè е можно за оној што верува!“ (Мк 9,23); а на друго место стои: „И не направи таму многу чуда поради нивното неверие“ (Мт 13,58). Но што вели апостол Павле: „јазиците не се знак за оние што поверувале, туку за оние што не поверувале; пророкувањата, пак, не се за оние што не веруваат, туку за оние што веруваат“ (1Кор 14,22). Библијата е книга на парадокси, каде постојано фигурира дијалектиката теза-антитеза, која, пак, благодатно се синтетизира во духовниот живот, но тоа е така бидејќи Светото писмо е израз на полнотата на Вистината. Што сака да каже апостолот со ова? Еве едно толкување на овој апостолски стих: Бог говори со неверните на таков начин, со кој покажува дека Он се гневи на нив за нивното неверие во Неговото очигледно откровение. Така и Христос, откако Јудејците не Го разбрале од простата и разбирлива проповед за Царството Небесно (на пр. Беседата на гората), почнал да им говори во за нив неразбирливи параболи (Мт, 13,11). „Пророкувањата, пак, не се за оние што веруваат…“ Според конструкцијата на првата половина од стихот, тука е потребно по зборовите: „пророкувањата, пак,“ да се додаде: „се знак“ (т.е. чудо). Само што пророкувањето ќе биде знак од друг вид, за разлика од дарот на јазиците. Ако првиот служел како знак на Божјиот гнев, вториот е знак на Божјото милосрдие кон луѓето, кои веќе почнале да веруваат, но кои имаат потреба од духовна поткрепа, за да станат совршено тврди во верата. Значи, чудото има двојна смисла: се однесува и на верните и на неверните. Но, пред сè, тоа им припаѓа на верните затоа што прифаќањето на неговиот факт припаѓа во областа на верата, во доменот на оној гносеолошки орган што неизмерно го надминува капацитетот на рационалното познание.

Сево досега кажано, секако, е во контекст на она што се случи минатата година на празникот Цветници во скопската црква „Св. вмч. Димитриј“ и на што сите бевме сведоци. Може слободно да се забележи дека пројавениот феномен, по својата природа, беше ненаметлив. Тука слободата на човекот беше и е апсолутно запазена, а како што рековме, тоа е карактеристика на вистинските чуда. Како што можевме да видиме, едни слободно го препознаваа тоа како чудо и го осмислуваа, но многумина го негираа и исмеваа, а со време се појави и едно „логично“ објаснување за појавата (иако самото објаснувањето не беше баш многу логично, сепак беше потврдено отсуството на човечки фактор. Но, можноста да се појави некое „пологично“ објаснување, сепак, останува…). Појавата на самочистење на фреските, во секој случај, беше настан со големо значење, преку кој како да се проверуваше духовната состојба на нашиот народ: „за паѓање и издигнување на мнозина…“ и „за да се откријат мислите на многу срца“ (Лк 2,34-35). Кое беше значењето на настанот и на овој покажан знак? Дали, како што забележа еден свештеник, можеби достојноста на нашиот народ станала поголема, па Бог ја пројавил Својата благодат? Дали некому му бил тој момент потребен за да се обрати кон Бога? Можеби, не дај Боже, како што велат некои, дека таквите појави претставуваат укажување за идни беди и со тоа Бог го поткрепува народот? Можеби, секој треба да погледне со духовното око и да ја најде смислата на ова за себе. Но, едно важно прашање останува: дали нечија слобода беше загрозена? Апсолутно не, освен што на многу начини беа навредени верните и нивните чувства. Сепак, вистинското чудо се препознава со очите на верата, а за скептикот секогаш ќе има „научен“ одговор. Тука е слободата.

Георгиј Глигоров

„Жалоста ваша ќе се претвори во радост…

и радоста ваша никој нема да ви ја одземе“

(Јован 16,20 и 22)

Најмили мои духовни чеда,

Велигден е срцевината на нашата христијанска вера, затоа што нејзин темел и суштина е токму настанот на Христовото Воскресение. Зашто, нашата вера не е некаква утешна идеологија или философска претпоставка, којашто прави хуманистички обид да му помогне на човекот некако да го преброди животот сѐ до моментот на неизбежната смрт. Напротив, нашата вера се заснова на реален историски факт, кој се случил пред околу две илјади години, и посведочен е со саможртвата љубов на светите апостоли и безбројните христијански маченици низ вековите. Веќе две илјади години, Црквата благовестува дека Христос воскресна од мртвите, со смртта смртта ја победи и на оние во гробовите живот им даде. Веќе два милениума, Црквата возвестува дека Бог во Христа не само што вистински се соочи со најголемиот човечки проблем, проблемот на смртта, кој ја става под прашање смислата на човековото постоење, туку ни донесе и триумф над неа. Христос ја прими човечката природа и доброволно се подложи на последиците од првородниот грев, страдањето, па и можноста да умре со насилна и срамна смрт, за со самото тоа да ги преобрази сите аспекти на паднатото човеково постоење, преобразувајќи ги бесмислените страдања во средство за спасение, а ќорсокакот на смртта во „врата“ кон вечниот и бесмртен живот. Затоа Велигден е, бил и секогаш ќе биде – празник на радоста, на вистинската радост, која на човекот му дава вечна смисла!

Браќа и сестри во Воскреснатиот Господ,

Победата над смртта што Воскреснатиот Христос ја извојува за сите луѓе, како и радоста која произлегува од тоа, се Божји дар којшто објективно е даден на Црквата Христова, но дар што треба субјективно да се прими и да се живее од секој од нас. За вистински да се прими и живее новиот живот што Христос ни го дава, самото тоа бара труд, и токму затоа мораме, според зборовите на светиот апостол Павле, постојано да се бориме против стариот човек во себеси, против гревот и страстите во нас, против нашата природа којашто е потчинета на стравот од смртта. За жал, нашиот христијански живот во пракса покажува дека таа воскресенска радост, драги мои, која треба да биде неодделива од нашиот секојдневен живот, ако воопшто ја имаме, многу често ја губиме и понекогаш живееме како Христос воопшто да не воскреснал од мртвите. Затоа Црквата, познавајќи ја оваа човечка немоќ и склоност кон заборавност, покрај катанеделниот спомен, го востановила и катагодишното литургиско прославување на Воскресението Христово, заради неопходноста постојано да ја преоткриваме и обновуваме воскресенската радост.

Возљубени духовни чеда на нашата Македонска православна црква,

Оваа година, светите велигденски денови, наместо заедно во храмовите, ги поминуваме со своите најблиски, во своите домашни цркви, и макар што сме физички разделени, сепак преку духот сите сме обединети во верата и молитвата кон Воскреснатиот Господ. Божјите патишта понекогаш се многу чудни, како што вели библискиот писател, но секогаш возвишени и полни со смисла, макар воделе и низ неочекувани ситуации и неволји. Затоа, да не подлегнуваме на искушението на стравот, „зашто Бог не ни го даде духот на стравот, туку духот на силата, љубовта и трезвеноста“(2Тим 1,7). Мили мои, сѐ што ни се случува во овој живот има потенцијал да ни даде духовна поука и, во таа смисла, дури и негативните искуства имаат нешто да ни кажат, под услов да сме отворени да ја примиме поуката што Господ преку нив ни ја дава. Овие денови, милостивиот Господ ни дава можност да го успориме брзиот живот, во којшто немавме време за ништо и за никого, ни за Бога ни за своите блиски, оттуѓувајќи се еден од друг и не успевајќи да ги цениме оние „мали дарови“ што Господ секојдневно ни ги даруваше, а чијашто вистинска вредност дури сега почнуваме да ја откриваме. Овие денови, ни се дава можност да се оттргнеме од вревата и метежот на световниот живот и вистински да погледнеме во себеси и да се соочиме со себеси, проверувајќи дали нашиот духовен живот бил граден на камен или на песок (сп. Матеј 7,24-27). Ни се дава можност да разбереме дека без Божјиот благослов, не можеме ниту најмалото нешто да го исполниме; можност да сфатиме дека не треба нашите надежи да ги полагаме во некаква неизвесна иднина, туку само во Бога, дека животот е сега, и не само овој привремениот, туку дека и вечниот живот започнува сега и овде, за што Господ јасно укажа кога рече:„Царството Божјо е во вас внатре“ (Лука 17,21).

Мили мои во Христа Распнатиот и Воскреснатиот,

Исто како на апостолите пред две илјади години, и денес Христос ни се обраќа нам: „Мир ви оставам; мирот Свој ви го давам; Јас ви го давам не како што го дава светот. Да не се плаши срцето ваше, ниту да се бои“ (Јован 14,27) „Во светот ќе имате маки; само не бојте се, зашто Јас го победив светот“ (Јован 16,33).Гледате ли, браќа и сестри, дека Христос на луѓето не им ветува живот со гарантирано спокојство и благосостојба овде на земјата. Она што Тој ни ветува е небесен мир, кој произлегува од Неговата победа над смртта, и тој мир Божји, што надвишува секој ум, ќе ги запази вашите срца и вашите мисли во Исуса Христа (Фил 4,7).Овој внатрешен мир што Христос ни го дава е неразделно придружен со радоста на Воскресението, којашто не е од овој свет. И како што Христовиот мир не може да биде нарушен од никакви надворешни околности, така и воскресенската радост не може да биде надвладеана од никакво надворешно искушение: „Вистина ви велам дека вие ќе заплачете и ќе заридате, а светот ќе се зарадува; и вие ќе бидете нажалени, но жалоста ваша ќе се претвори во радост… и ќе се зарадува срцето ваше, и радоста ваша никој нема да ви ја одземе“ (Јован 16,20 и 22). Затоа дури и сега, во овие необични денови, светлината на Светата Пасха продолжува да ја растерува темнината околу нас, затоа дури и сега Велигден не престанува да биде „Празник над празниците и Торжество над торжествата“.

Возљубени празникољупци,

Светата Пасха Христова е празник на духовна пролет, време за нов почеток, нова надеж. Неслучајно таа се совпаѓа со почетокот на пролетта, кога природата и целото создание околку нас се буди и воскреснува од мртвилото на зимата, за со својот нем глас да го објави и прослави Христовото Воскресение. Ние, пак, словесните созданија Божји, ја прифаќаме оваа победоносна песна на целиот космос, и обновени преку небесниот Христов мир и воскресенската радост, која никој и ништо не може да ни ја одземе, се радуваме и воскликнуваме:

ХРИСТОС ВОСКРЕСНА!  НАВИСТИНА ВОСКРЕСНА!

МИТРОПОЛИТ

НА АМЕРИКАНСКО-КАНАДСКАТА

МАКЕДОНСКА ПРАВОСЛАВНА ЕПАРХИЈА

† МЕТОДИЈ

1.Почитувај лекар со чест поради неговата служба, зашто Господ го создал.

4. Господ од земјата создал лекарства; човек разумен не ги отфрла.

12. А и на лекарот дај му место. И него Господ го создал; од тебе не оддалечувај го, зашто и тој ти е потребен.

(Мудрост Сирахова 38 гл.)

Минатите месеци сме сведоци на новонастанатата ситуација, предизвикана со забрзаната трансмисија на релативно новиот тип на вирус од семејството на Coronaviridae, во таксономијата познат како SARS-CoV-2. На сериозноста на ситуацијата којашто ние сите поединечно, а пред сѐ како заедница ја доживуваме, укажува фактот на прогласувањето пандемија на инфективна болест COVID-19, од страна на Светската здравствена организација (WHO). Наспроти преплавеноста од различни теории на завера и тврдења на прекуноќните стручњаци за сите животни и научни прашања, преку научните трудови (коишто благодарение на практичноста на научните списанија се објавуваат со вртоглава брзина) е потврдено дека станува збор за природно развиен тип на вирус, кој најверојатно е од животинско потекло, т.е. како таков првата човечка трансмисија ја остварува во кинескиот град Вухан.

Во меѓувреме, утврдено е дека основниот начин за пренос на вирусот е интерхуманиот, првенствено преку капки како резултат на кашлање или кивање – а фактот, дека тој опстанува на површини како пластика и метал, ја овозможува трансмисијата и без директен контакт со заразено лице. Во објавите на научниците, можат да се најдат и укажувања за феко-орален пренос, со оглед дека е докажано присуство на вирусот во примероци од фецес. Сѐ претходно наведено, како и многу од тоа што останува за комуникација во научните и стручни кругови, оваа ситуација ја покажуваат како „необичен епидемиолошки настан“, на кој треба радикално да се реагира, со оглед на тоа дека нашите сознанија се сѐ уште ограничени. Со самото тоа, сериозноста на ситуацијата не зависи само од државниот систем и мерките коишто различните влади ќе ги пропишат, туку исклучиво од одговорноста на поединецот.

За почеток, потребно е да се сфати дека сите вложени напори не претставуваат борба на поединецот со вирусот, туку борба за зачувување на здравствениот систем и овозможување на неговите носители адекватно да се справат со предизвиците со постоечкиот капацитет. Доколку, како резултат на неодговорност (па и нехристијанско однесување) овозможиме рапидна трансмисија, неминовно е нарушувањето на и така недоволно развиеното здравство. Во таква хипотетичка (а за жал, блиска и реална) ситуација, насекаде ќе умираат луѓе, бидејќи нема да има кој и каде да ги лечи. Кон ова придонесува и можноста лекарот да биде изложен на вирусот, кој потоа ќе биде изолиран и онеспособен да ја извршува својата работа. Исто така, здравствениот систем нема да може да го издржи ни досегашното оптеретување во смисла на хронични, но и други акутни здравствени пореметувања. На особен ризик, па и психолошко оптеретување, ги изложуваме и заболените од малигнитет, како и сите оние кои се под некаков вид на имуносупресивна терапија – што ја отежнува нивната борба, иако не се позитивни на SARS-CoV-2.

Како и во останатиот свет, така и кај нас, медицинските институции и работници максимално се прилагодуваат на новонастанатите околности и работат во прилично изменет режим. Сево ова, како и мерките на државните власти, станува немоќно пред неодговорноста и егоизмот на поединците кои ги занемаруваат препораките на лекарите, заборавајќи дека медицинските мерки не се нешто за што треба да се има мислење – туку дека станува збор за ставови проверени со долгогодишни изучувања, истражувања и искуства. Статистиката е неумолива – експоненцијалниот раст на бројот на позитивни и заболени, како и починати во Кина, Јужна Кореја, Италија, Иран, Обединетото Кралство… Важноста на придржување до мерките, произлезени од знаењето на епидемиологијата и социјалната медицина, одамна не била истакната така како во овие денови. Време е како заедница да покажеме адекватна послушност кон медицината, наместо гордост, егоизам и мудрување.

Во склад со претходно изложеното, ние како православни христијани можеме, и тоа како, многу да придонесеме во соочувањето со прогласената пандемија. Време е да пројавиме христијански добродетели и во соогласност со познатата втора Христова заповед (која толку често напразно ја цитираме!), да покажеме делотворна љубов кон другиот човек. Во неволја како оваа, се појавува приликата да го покажеме нашето човекољубие, бранејќи го другиот од себеси, зашто светињата на Другиот е всушност она преку кое ја остваруваме нашата Личност и сме во заедница со луѓето и Бога. Време е да покажеме дека Црквата е навистина своевидна колективна личност, та ние како нејзини членови да се грижиме за сите и за сѐ. Наша должност е да се грижиме и за оние кои не веруваат, кои се маловерни, па и за оние кои се противат на Црквата – зашто сите тие се наши ближни. Токму во овие денови се потврдува тоа, дека да се биде христијанин, значи да се биде одговорен за другиот (слабиот, стариот, хронично болниот, оптеретениот од малигна болест…).

Послушанието кон медицината во актуелните услови не подразбира, ниту значи некакво маловерие. Напротив, ја покажува нашата сила и подготвеност за се грижиме за Божјото создание. Многу Цркви (Вселенската, Антиохиската, Александриската, Романската патријаршија, Кипарската, Атинската, Албанската Архиепископија) привремено ги прекинаа богослуженијата и ги затворија своите храмови, за да ја спречат евентуалната трансмисија на вирусот во случај на близок контакт на верниците во затворен простор. Руската православна црква, меѓу другото, воведе драстични мерки за дезинфекција на сите површини во храмовите, па и на лажицата за Причест по секој причесник. Нашата Црква (Српската, заб. на прев.) во Европската унија и САД, по одлуките на државните органи, превзеде слични мерки на претпазливост – не од немоќ, маловерие или учество во „теории на заговор“, туку од грижа за светињата на човековото тело и душа.

Верниците на Запад, на кои Причеста, преку силата на околностите им е „ускратена“, се охрабрувани од нивните пастири да издржат во наложеното искушение, давајќи им димензија на подвиг. Секако, целта на текстовите како оној на Русинот Марк, не е повик за непричестување (бидејќи никој не ја доведува светоста на Причеста во прашање!), туку осмислувањето на претстојната борба и стремежот кон Светата Причест во догледна иднина. И кај нас за особено внимание се редовите што овие денови ги напиша Епископот Бачки, др. Иринеј, а во кои јасно се говори за тоа дека треба да се одречеме од магискиот (и медицинскиот!) пристап кон Причеста, дека опасноста не лежи во самата Света Тајна (иако овде станува дискутабилен пристапот на РПЦ), туку во сето она што претходи и следи на тоа (блискиот контакт на верниците, поздравувањата, разговорите, допирањето на површините од црковниот инвентар…).

Телеконференцијата и видео-прилогот на западноамериканскиот епископ др. Максим, исто така, се значајни во смисла на практични совети на паствата како да се однесува во услови на пандемија, за да не дозволиме ние, како христијани, да бидеме одговорни за нечие страдање. Особено кога до нас доаѓаат и информации (а потребно е да се проверат!) дека меѓу потврдените случаи на SARS-CoV-2 има и свештени лица. Охрабрувачки е и позитивниот пример на Будимско-никшичкиот епископ Јоаникиј кој, покрај соопштението што го потпиша со Митрополитот Црногорско-приморски д-р. Амфилохиј, строго се придржува до мерките на самоизолација во манастирот Ѓурѓеви Ступови. Сѐ ова е многу важно и полезно, особено кога ќе го земеме предвид фактот дека нашиот клир е од доминантно постара возраст, така што многу владици во Србија, па и Патријархот, мораат да ги почитуваат мерките со кои се забранува движење на лица постари од 65 години.

Освен индивидуалната одговорност и грижа, поединечните потези што ги правиме во секојдневието, пожелно е Црквата својата логистика и овоземен капацитет да ги впрегне за општо добро. Во тој дух и правец, светол е примерот на Црногорско-приморската митрополија, која на државата Црна Гора ги понуди своите капацитети за сместување, за евентуален карантински простор. Охрабрува сознанието дека добротворството на православните верници и нашите пастири ќе продолжи и низ другите активности.

Како што веќе е нагласено, ова е време кога нашата вера е на испит, кога треба на дело да покажеме дека, почитувајќи ја медицинската мерка и препорака, ја имаме способноста да ја исполниме Христовата заповед „Љуби го својот бижен како себеси!“. Како што Отците на Црквата честопати потенцираат „послушанието пред постот и молитвата“ – тоа е тоа што ќе ни овозможи да ја „исправиме кривата“ и да ја пребродиме пандемијата во која се наоѓаме.

Божо Кнежевиќ

Превод: Г.Г.

Изввор: https://teologija.net/uzajamno-poslusanje-medicine-i-bogoslovlja-suocavanje-sa-pandemijom-covid-19/

Q: Does the Macedonian Church do anything special to observe Advent?

Fr. Georgij: The Macedonian Orthodox Church is united in the Faith with all other so called Eastern Orthodox Churches. Even though there are different national Orthodox Churches or rather jurisdictions, like Russian, Greek, Serbian, Antiochian etc., all the Orthodox Churches share the same faith rooted in the Holy Scriptures and the Holy Tradition. All the different Orthodox jurisdictions define themselves together as the One, Holy, Catholic and Apostolic Church.

Maybe more than you will know, the calendar of the Orthodox Church is full with feasts which commemorate special events of the biblical and church history. Among them, of course, the Feast of the Nativity of Christ (Christmas) has a special place.

The main spiritual preparation of the Orthodox for the Feast of Nativity is the observation of the Nativity Fast or Advent as it is called in the West. The fast lasts 40 days before Christmas Day. During that period the faithful Orthodox Christians abstain from meat, eggs and dairy products. The general fasting rule in the Orthodox Church, as you can see, is much more stricter than in the western Christian tradition. In addition to this fasting season, the Orthodox Christians fast every Wednesday and Friday, and on three other fasting seasons, before Pascha (Easter), before the Feast of the Apostles Peter and Paul and before the Feast of the Dormition of the Mother of God. If you combine all the fasting days, a typical Orthodox who follows the whole fasting rule of the Church, two thirds of a year is a vegan. Of course, the culinary side of the fast is just a secondary thing, and a more important thing during the Nativity fast, as a preparation for Christmas, is to increase the prayer, to deepen one’s spiritual life with more regular attendance of the church services and receiving Holy Communion, and to increase the practice of the charitable work. We fast, and that means we should save some money and help the needy, emulating the example od Saint Nicholas whom we commemorate during this season. During this season, we are trying to remember that the Birth of Christ is not just an event that we commemorate, but that it should be an event in which we participate, allowing Christ to be born in our hearts.

Q: What are the traditions and customs for Christmas Eve and Christmas Day (services, symbols, rituals, etc.)? What are the Macedonian traditional Christmas meals?

Fr. Georgij: For all the Orthodox Christians in the world, the heart of the religious celebration of Christmas is going to church services and receiving Holy Communion. There are also many local folk traditions related to Christmas celebration that developed during time and vary from place to place. For instance, Macedonian Orthodox begin their celebration with the Christmas Eve Day. Our Christmas is celebrated on January 7^th. On January 5^th, a day called Kolede (from the word kalanda, meaning caroling) the little children go from door to door and sing special songs that announce the birth of Jesus Christ. People listen to them and give them treats: special Christmas Eve cookies, candies, different fruits and nuts. There is also a tradition among some Macedonians to gather outdoor around a fire. Some say it represents the shepherds who received the news about the birth of the Savior by angels. To be honest, this custom was accepted probably under the influence of the Serbian custom and the official Macedonian Church is making efforts to reject it as a custom with pagan roots which very often is conducted in a non-Christian way.

On January 6^th, the Christmas Eve Day called Badnik (meaning Vigile), the Macedonians gather with their families at home and have a special meal filled with a lot of symbolism. The supper is Lenten because the fast is not yet over and usually it includes baked bread with a coin inside it, pastries, beans, fruits and nuts. The family say a prayer and then the head of the family breaks the bread and distributes a piece to everyone in the household. The one who will receive the piece with the coin is believed will be blessed in the year to come. The coin is then put in a cup of wine and all drink from the cup. The symbolism given to this custom is explained in the following way: the bread represents the womb of the Virgin, and the coin is Christ who sheds His blood for our salvation. There are also many other traditions and rituals that vary in different locations.

On Christmas morning, people go to church for the Christmas Divine Liturgy. Following the service they greet each other, saying Hristos se rodi (Christ is born) and responding Navistina se rodi (Truly He is born). The people visit and greet their parents or grandparents, also their godparents, relatives and friends. The fast is over and now meat is put on the table. There are many different Macedonian specialties that are prepared on Christmas Day and usually include pork.

Q: What is the Macedonian focus on Christmas (religion, spirituality, faith, Christ, etc.)?

Fr. Georgij: Unlike here in the west, where Christmas is commercialized on a high level and where the focus is usually on something else than Jesus Christ, among the Macedonians Christmas is always first of all a religious holiday, a celebration of the birth of Christ. Secondary, it’s a special holiday that is focused on the family, and Macedonians are indeed a family-oriented nation. The Orthodox Macedonians who live in America and follow the old Julian calendar have the opportunity to keep that focus. Why? They also can and are involved in the commercial Christmas system here, and when December 25^th comes, they share the gifts like everyone else, without even mentioning the birth of Jesus. But, when all the noise of Christmas and New Year celebration ends, they can peacefully celebrate the Nativity of Jesus Christ on January 7^th, greeting each other with the special Macedonian Christmas greeting that reveals the essence and the real joy of Christmas: Christ is born! Truly He is born!

Fr. Georgij Gligorov

Дали нафтоводот Кистоун треба да се изгради? Дали глобализацијата е добро нешто? За која политичка партија треба да гласам? Овие прашања беа причина за многу дебати, викотници и масовни протести, а понекогаш и насилства. Прашањето е: дали Црквата Божја треба да се впушта во идеолошки расправии и да се вклучува во протести? Дали треба да маршираме и да носиме транспаренти? И ако да, на која страна? Ве замолувам, имајте предвид дека прашањето не е: „Дали индивидуални христијани можат да имаат мислење за ваквите теми и да превземаат индивидуални дејствија?“, туку: „Дали Црквата како Црква треба да се посвети себеси на едната страна од протестот?“ Прашањево го поставувам, бидејќи неодамна слушнав дека Византиската католичка заедница го употребила мојот акатист Исус, Светлина на оние во темнина како литургиски израз на поддршка за движењето против расизмот (Black Lives Matter movement). Чудно чувство на нејаснотија ме обзеде. Од една страна, среќен бев дека мојот акатист е од полза, ама од друга страна, малку ми беше непријатно бидејќи една литургиска молитва се политизира. Од ова некој може да донесе заклучок дека јас верувам, оти Црквата како Црква треба понекогаш да заземе страна во политиката.

Ако е така, опасноста од ова е трократна.

Како прво, политичките движења и каузи ретко кога за тема имаат нешто едноставно, во коешто чисто и јасно се гледа што е добро, а што лошо. Најчесто тие се комплексни и со нијанси на едното и другото, со вистинитост и лага, добро и зло, во различна количина и на двете страни. Понекогаш степенот на доброто и злото во едната страна може да се воочи јасно во ретроспектива. Но, за оваа ретроспектива треба време, а расудителноста тешко испливува на површина кога нештата загустуваат. Многу полесно е да се поедностават комплексните теми и да се дадат заклучоци со зборовите: „Вистината е совршено јасна…“, кога во реалноста проблемот е далеку од совршено јасен. Откако историјата ќе ја даде својата зрела пресуда, кога ќе се има јасна перцепција (како што велат) – но не претходно.

Ова особено е така, бидејќи нашите гледишта и мислења не можат да бидат подобри од информацијата што сме ја добиле, а медиумите ретко кога ни предаваат добри информации. Проблемот не е само во тоа дека Северноамериканските медиуми се поделени меѓу десничарското и левичарското, конзервативното и либералното. Проблемот е дека никоја страна од медиумите не е слободна. Со воодушевување знаеме да кажеме дека имаме „слободен печат“, и ова е точно ако под ова подразбираме дека новинарот, кој пишува непопуларна статија, потоа нема де биде изведен на стрелање, или да исчезне во некој Гулаг среде ноќ. Но, има два начина да се созбие еден вистински слободен печат. Едниот е да се заплашат медиумите со закана за стрелање и Гулаг. Другиот начин е едноставно да се купи печатот. Последново дава гаранција дека само гледиштата на сопственикот ќе бидат публикувани. Ова е многу поевтино, отколку да раководиш со Гулаг и, претпоставувам, ја осликува ситуацијата во која се наоѓаме ние на Западот. (Не велам дека на Истокот е подобро). Нашиот печат не е толку слободен, колку што е купен, и оние што работат за него се слободни да се вклопат во средината.

Ова значи дека, пред да оформиме конечно мислење, треба да се погрижиме да ги слушнеме сите различни и спротивставени гласови во дебатата, и само тогаш да се обидеме да ја препознаеме вистината. Во повеќето случаи, секоја од страните има некои правилни, а некои погрешни работи. Тоа не значи дека не треба да поддржуваме некоја страна, туку дека нашата поддршка треба да биде пригушена онолку колку што проблемот е комплексен. Обично ние избираме една нијанса од идеолошкото сивило пред друга, а не го избираме идеолошкото бело пред црното.

Второ, и како логички заклучок, обично христијаните и сите луѓе со добра волја можат да се најдат на двете страни во дебатата. Доминатното искушение е да се демонизира спротивната страна и да се претпостави дека тие ја избрале таа страна бидејќи се лоши, зли луѓе. Велиме: „Сигурно никој совесен не би можел да поддржи (додај било што против што протестираш)! Совршено е јасно дека нашите противници немаат аргументи на нивна страна, и дека тие ни се противат бидејќи се (додајго омилениот термин за потсмевање)!“ Термините што исмеваат обично служат наместо одржливи и силни аргументи. Постои изобилство на исмевачки етикети што можеш да ги избереш. Оние на спротивната страна можат да бидат нацисти, фашисти, комунисти, либерали, фундаменталисти, расисти, антисемити, хомофоби, трансфоби, исламофоби и многу други етикети што денес обично завршуваат со „фоб/ичен“.

Ако претпоставуваме дека проблемот е црн или бел, и ако затоа ја демонизираме опозицијата, ние речиси неизбежно ќе се исполниме со силно чувство на самоправедност, која нè ослепува за легитимноста на спротивните аргументи и човечноста на оние што ги употребуваат нив. Се гледаме себеси како војници на вистината и светлината кои водат војна против армиите на темнината и варваризмот. И (како што вели изреката), сè  е дозволено во љубовта и војната. И во оваа војна ние сме оправдани да ги злоставуваме нашите опоненти, да им викаме, да ги нервираме, да ги ословуваме, да ги лишуваме од правото да бидат живи и да бидат слушнати. Дури и насилството против нив се оправдува бидејќи тие се најголемите непријатели на вистината и светлината, и по секоја цена мораат да бидат елиминирани. Можеме да си се вратиме од нашиот насилен протест со топло чувство на самоправедност, безбедно во сознанието дека нашето насилство гради подобар свет.

Ништо не го ослепува човечкото срце и ништо не ја замолчува совеста така ефективно како насилството во служба на наводната вистина. Ако се сомневате во ова, обидете се да ја видите Германија во 1920-тите и подоцна, кога многу луѓе – нацисти и комунисти – користеа насилство како средство против спротивните идеологии. Јасно е дека кога ние ползуваме злоставувања и насилство во служба на нашата кауза, ние злоставувањето и насилството не ги нарекуваме со нивните имиња. Ние не злоставуваме и не користиме насилство. Ние сме само за цивилизираност и за подобар и пољубезен свет. Неквалификуваната поддршка на политичка кауза, која користи насилни протести како средство на дискурс, многу често се спушта на овој вид конфронтација.

Трето, поистоветувањето на Црквата со некоја политичка група нè одвлекува и оттргнува од нашата вистинска должност, а тоа е благовеста на Евангелието, создавањето на нова преобразена заедница, и прославување на Бог. Црквата во тој случај повеќе не е единствениот инструмент на Бога и Тело на Неговиот Син, туку само уште една НВО, уште еден силен глас на пазарот кој повикува на социјална правда. Нашето занимавање со едноставни политички каузи премногу лесно ја политизира Црквата и ефикасно ја разјадува нејзината есхатолошка природа. Повеќе не се сметаме себеси за туѓинци и патници на земјата, туку политички животни, следбеници на десничарството или левичарството. Еден поглед на христијанските заедници, што се стремеа да бидат релевантни во 1960-тите години и се занимаваа со вакви теми, може да ни биде за поука. Сите тие го загубија кредибилитетот во очите на светот, кога станува збор за безвременото Евангелие. Светот им аплаудираше на нивните политички позиции и на нивното учество во протестните маршови, а потоа целосно и засекогаш ги игнорираше. Или, според Господовите зборови, откако ја изгубија силата на солта, овие цркви беа изгазени под нозете на луѓето (Матеј 5,13).

Некој можеби ќе го воочи предупредувањето во Христовите зборови кон Неговите апостоли пред Вознесението. Тие го прашаа дали сега е времето за востановување на царството на Израил, т.е. за политичкото вознесение на Израил во светот, кои тие сметаа дека е претскажано кај пророците. Господ им укажа дека таквите нешта не треба да ги интересира, и дека нивната задача е проповедта на Евангелието до краиштата на земјата. Политиката – па дури и божествената политика – не е интерес на Црквата. Должноста на Црквата е поврзана со повозвишени, вечни нешта, како што ѝ доликува на заедница, закотвена во идниот век.

Но, некој може да праша, што со темите поврзани со абортусот? Зар не треба Црквата како Црква да заземе политична позиција за ваквите нешта? Да, и токму ова го илустрира проблемот. Бидејќи абортусот не е првенствено политички проблем, туку морален проблем со политички последици. Политичките проблеми обично се бојадисани со сивило, со валидни аргументи на двете страни од прашањето. На пример, претпоставувам дека има добри причини за изградба на нафтоводот Кистоун и добри причини да не се изгради. Има добри причин да се гласа за републиканец и добри причини да се гласа за демократ. Но, нема добри причини да се убие дете (под претпоставка дека детето нема да умре ако остане само на себе, т.е. под претпоставка дека бременоста не е абнормална/ектопична). Овој проблем не е меѓу сиво и сиво, туку меѓу црно и бело. Така што, при застапувањето за одредена кауза, ако не се работи за морален проблем толку јасен како овој, претпоставувам дека Црквата како Црква треба да биде надвор од политичкиот ринг. Христијаните индивидуи во Црквата можат да земат учество во ваквите каузи, ако сакаат. Но тие не можат да кажат дека говорат во името на целата Црквата, или дека целата Црква безусловно се согласува со нивната позиција.

Ние живееме во либерална демократија, во која отворената политичка дебата е дозволена и посакувана. Тука е и слободата на собирање и мирен протест. Тоа е многу добро и може да помогне за се изгради поздраво општество. Но, градењето на подобро општество не е примарна задача на Црквата, и никогаш не била, дури ниту во Византија. Нашата задача е да го проповедаме Евангелието, да го исцелуваме и преобразуваме човечкото срце, и да Го прославуваме Бога. И ние, како индивидуи, откако гласавме, споревме, протестиравме и придонесовме најдобро што можеме во изградбата на подобар свет, мораме да погледнеме горе во небото и да се помолиме: „Маран-ата! Нека дојде благодатта, а светот нека одмине.“ Ми имаат кажано дека грчкиот термин за означување на постерите при протестите е ефемера. Ова, мислам, многу добро кажува сè.

отец Лоренс Фарли

Превод: Г.Г.

Извор: https://blogs.ancientfaith.com/nootherfoundation/the-church-and-political-causes/

Ние многу сме се навикнале на зборовите дека Црквата е тело Христово и тие зборови понекогаш ги разбираме некако апстрактно, некако богословски оддалечено: небаре тоа не е вистинското тело Христово, ами некој образ, символ што треба да си го одгатнеме. Притоа, во апостолските посланија апостолот Павле совршено ја истакнува конкретната телесност: Црквата е плотта Христова.

Свети Јован Златоуст во едно од своите огласителни слова го вели следново: „Црквата исходи од реброто на Христа, како што од реброто на Адама произлегла неговата сопруга Ева.“ За истото сведочи и апостол Павле кога вели: ние сме членови на Неговото тело, од плотта Негова и коските Негови (Ефес 5,30). И сам по себе, библискиот расказ исто така ни говори нам не за апстрактно „создавање“, туку за раѓање на Црквата.

Каде се двајца или тројца собрани во Мое име, таму сум и Јас посреде нив – вели Христос (Матеј 18,20). И од ова можеме да разбереме дека целото човештво било замислено од Бога како црква. Целото човештво се разбира во рамките на некое сеопшто единство во Бога – и во таа смисла, првата Црква се создава во лицето на првиот човек Адам и неговата жена Ева.

Според мислењето на некои свети отци, Бог, создавајќи ја Ева од реброто на Адам, го одделува машкото од женското. Но, јас овде би сакал да искажам една сосема друга мисла: имено обратно – не се разделува машкото од женското, туку се создава машко и се создава женско, и тоа како нешто сосема посебно.

Целиот животински свет веќе живее во полова разделеност: во него има единки, припадници на едниот пол и припадници на другиот пол. Адам и Ева не се во тој ред: тие не се единки, тие не се „припадници“ – тие се луѓе, човештво. И во човекот не се создава пол, туку се создава машко и женско – се создава онаа различност која дава можност на двајца луѓе да се дополнуваат еден друг во љубов.Тоа истовремено е и разоткривање на Адам до некоја полнота, и некоја поделба на човекот, во која едниот без другиот не е целосен, едниот без другиот не е сосема човек. Кај животните нема машко и женско – кај нив нема потреба за единство, нивната полова функција постои само за да се продолжува родот.

А кај човекот е сè поинаку: тоа е основано на некоја голема потреба за другиот, и без таа потреба во човекот не се раѓа она најглавното. Црквата, пак, е оној организам на љубовта, каде секој има потреба од другиот. Ако на човекот никој не му е потребен, тогаш тој во некоја смисла, како што велел преподобниот Јустин Поповиќ, е „вончовек“ или „покрајчовек“.

Да се умножи не бројноста, туку љубовта

Адам вака вели за Ева: еве, коска од моите коски и плот од мојата плот (1Мојс 2,23). Како што спомнавме, истото го вели и апостол Павле за односот на Христа и Црквата. За истото се говори и во чинот на венчавање: „Боже Свет, Кој си го создал човекот од земја и од реброто си ја образувал жената, давајќи му помошник сличен нему, зашто така било угодно на Твоето Величие, човекот да не биде сам на земјата.“

Тука се наоѓа одговор на тоа што е целта на бракот и зошто бракот постои. Многу често може да се слушне дека христјанскиот брак за своја цел го има детераѓањето – но не. Детераѓањето е природа на бракот и таа е таква кај сите народи, во сите вери – ама целта на христијанскиот брак е исполнувањето на љубовта.

Тука може да се приведе аналогија со тајната на Света Троица: секоја Нејзина ипостас е исполнета со љубовна смисла – љубовта отечка, љубовта синовска и љубовта утешителна, т.е. фактичката мајчинска љубов на Светиот Дух.

И затоа соединувањето во бракот не е само соединување во природата. Тоа е соединување во образот Божји, даден на човекот. Имено, тоа е токму дејствието на љубовта. И во врска со ова би сакал да кажам нешто за интимноста во семејството. Оваа тема која обично се подложува, така да кажеме, на многу строг поглед. Помеѓу верниците честопати има мислење дека интимните односи во семејството, дека сопружничкото соединување постои исклучиво заради функцијата на детераѓањето: плодете се и множете се (1Мојс 1,22) и наполнете ја земјата.

Да, и таа заповед му е дадена на човекот, без сомнеж. Но таа не е даде на начин, како што била дадена на животинскиот свет. Станува збор за сосема друга категорија на одговорност, зашто оваа заповед не е за умножување на бројноста, туку заповед за умножување на љубовта.

И човекот да се плоди, не секогаш значи едноставно буквално да го умножува бројот на човечките суштества; да се плоди и да се множи на земјата со човештвото, со љубов да ја исполнува.

Интимните односи меѓу мажот и жената пред бракот и надвор од бракот од Црквата се гледаат како грев на блуд и тоа е сосема правилно: христијанинот е повикан да ја запазува чистотата и целомудрието не само во делата, туку и во помислите, зашто похотта откако ќе се зачне, раѓа грев, а гревот направен раѓа смрт, како што вели апостолот Јаков (сп. Јаков 1,15). Апостолот Павле уверува дека блудниците нема да го наследат Царството Божјо (сп. 1Кор 6,9).

Канонската норма определува одлачување од Причест за гревот на блуд седум години, за прељуба – петнаесет. И треба да се разбере, дека ова се вовело не само затоа што гревот на блудот има многу сериозни разрушувачки дејствија врз човекот, но и заради тоа што односите меѓу мажот и жената, дадени од Бога, се толку возвишени, толку свети и толку таинствени.

Но, понекогаш може да се слушне и ова: дека самото соединување на мажот и жената е гревовно, дека тоа е само покорување на телото и дека тоа е нешто што може да се ползува само по назначување – заради раѓање деца. Од ова се извлекуваат два заклучоци: дека односите меѓу сопружниците не можат да бидат „чисти“ по дефиниција и дека секое соединување, кое не е со цел за зачнување, претставува грев.

Поаѓајќи од ваквите погледи на интимната блискост, сопружниците верници почнуваат да ги избегнуваат тие односи, пазејќи се да пројавуваат нежност еден кон друг, имаат чувство на вина. Тоа доведува до оладување помеѓу нив, а понекогаш и до растурање на бракот. Претераното и неоправдано сопружничко воздржување може да стане причина за психички сломови; а се случува и нешто друго, а тоа е уште полошо – принудена и наметната многудетност, која семејството не може да ја понесе, заради што најмногу страдаат самите деца.

Целомудрието не е систем на забрани

Кога ние зборуваме дека гревопадот го изопачил образот Божји во човекот, треба да помниме дека тоа не ја допрело само сексуалната сфера – изопачени се и умот, и волјата, и сите човечки чувства, така што да се укажува особено на интимната страна, во најмала рака е некоректно.

Но, освен тоа сите Божји дарови може и треба да бидат во функција на спасението, дури и ако тие се изопачени од првородниот грев. Безусловно, и интимната блискоста како исполнување на љубовта исто така треба. А прашањето, како тоа ќе биде, се определува од личната внатрешна слобода на секое семејство и зависи само од самите сопружници – од никој друг и ништо друго.

И тука, особено прашање е вмешувањето на свештеникот во интимната сфера од животот на сопружниците: треба да се укаже дека тоа може да нанесе многу сериозна штета на семејната благосостојба. Знаете, кај нас во некои места сè уште постои една дива практика: свештениците да не им дозволуваат Причест на младоженците за време на венчавањето од причина што ним им претстои првата брачна ноќ.

„Како може да се причестите, а потоа ќе го правите „она’? Таквото причестување ќе ви биде само за осуда!“ Тука се појавува потполно неразбирање на фактот дека и едното и другото, во суштина, се свети тајни: таинството на причестувањето со Телото Христово, Неговата плот и таинството на сопружничкото соединување во едно тело.

Во ова отприлика се причините зошто целомудрието кај нас се разбира како систем на забрани. Така понекогаш ги учат децата и тинејџерите на целомудрие: постојано им говорат што не треба да прават, каде не треба да гледаат, што не треба да слушаат, за што да не зборуваат, што да не чувствуваат и што да не си дозволуваат.

Но очигледно, во нашето општество тој систем на забрани веќе одамна не функционира. Некогаш функционирал: во 19. и можеби во првата половина на 20. век, бидејќи социјалните односи биле построени на тој начин што целото надворешно поведение на човекот било под контрола на општественото сознание. Но сега, дури и за други нешта, овој систем во принцип е безживотен.

Правилното разбирање на целомудрието произлегува од правилното разбирање на сопружничкото соединување: тоа е една голема тајна, во која двајца стануваат едно битие; тоа не е предавање на грешната природа, туку величествен дар, како и сè што е дадено за создавање на нешто величествено.

Целомудрието не може да се сфаќа како некоја техничка работа, како некој противотров на скверната, под која се подразбира во овој случај секоја физичка блискост, дури и по венчавањето.

Во врска со ова, го помнам прашањето што ми го постави една жена христијанка, која имаше компликации во бракот; ова не е тајна на исповед, туку стануваше збор за едноставен разговор. „Отец, кога ми се случува да бидам блиска со сопругот, цело време ја кажувам Исусовата молитва. Дали правилно постапувам?“…

Опитот на познание

Човечката љубов се остварува преку познание. Зашто можеш да го љубиш само оној кого ти го знаеш, и тоа не едноставно да го знаеш, туку и вистински длабоко си го познал – и можеш да му веруваш само на оној кого го знаеш. Нам ни е дадена заповед да Го возљубиме Господа Бога со сето срце свое, со сета мисла своја, со сета душа своја, со сиот разум свој и сета сила своја (сп. Лука 12,30). „Сета сила“ значи со целото тело, т.е. и тоа претставува љубов – разбирате? Вклучувајќи го и нашето тело.

И познанието, во таа смисла, телесно. Затоа Адам и Ева се познале еден со друг и се соединиле во таа љубов. Може дури да кажеме дека преку тоа човештвото добило можност да се движи понатаму, т.е. да Го познава Бога, веќе имајќи опит на познание – опит на взаемно проникнување, соединување во едно.

Богопознанието е пат на желбата за тоа проникнување: Бог, Кој докрај нè знае нас, да нè пронижи со Својата љубов и тоа знаење да предизвика во нас таква силна пронижувачка желба да Го познаеме. Најпрвин – во тајната на Евхаристијата. Црквата е исто така форма на соединување, само сосема поинаква: соединување во кое ние стануваме едно тело со Христа, во кое ние и Тој буквално еден во друг проникнуваме.

Љубовта е она што прави едно битие. И сопружниците во таа љубов можат да станат толку единствени, што ним веќе нема да им биде потребно телесно соединување. Затоа е и напишано дека во Царството Небесно веќе нема да се женат и доближуваат еден кон друг (види Матеј 22,30), затоа што таму веќе сите се едно, веќе сите се пронижани со таа љубов и соединети еден со друг во единствената заедница на Светиот Дух.

Родените од тело

Христот на земјата се раѓа реално, во тело. И Црквата исто така се раѓа, на почетокот за тоа кажавме: имено дека се раѓа, а не создава. Тоа е раѓање на земјата на истата плот Христова, на истото тело Христово. Често мислиме за раѓањето од Дух во некаква завршена категорија: ние ја примивме Светата Тајна Крштение – и тоа раѓање од Дух се извршило.

Но не, тоа не се извршило, туку се извршува. Човекот се раѓа во Црквата, се раѓа во плотта Христова. И кога читаме во Евангелието: Роденото од тело е тело, а роденото од Дух е дух (Јован 3,6), не треба тоа да го разбираме како спротивставување: од Духот е добро да се роди, а од телото – лошо. Кога говориме дека родениот од тело е тело, станува збор за нас и за Христа: ние сме родени од Неговото тело и затоа Црквата е Света Тајна на раѓањето. Како што велел св. Атанасиј Велики, Бог стана човек, за човекот да стане Бог.

И токму ова раѓање од телото Христово и е најглавното во Црквата – тоа ги прави бестелесниот, вечниот, семоќен Бог и телесниот, ограничен, смртен човек едно – и не едноставно едно, туку едно во тело. Зашто и вознесението Христово се случило во тело – Тој во тело седнал оддесно на Отецот, и ние исто така телесно ќе воскреснеме. И нашите тела ќе бидат соприродни на Самиот Христос: коска од Неговите коски, плот од Неговата плот – тоа сме ние.

Се сеќавам, раскажував за смислата на Евхаристијата, за тоа зошто се причестуваме. Треба да се спомне дека многумина од нас се навикнале дека Причеста е наше лично дело, наше лично осветување, дека се причестуваме кога нам ни е потребно – за да добиеме сили, за да се излечиме од болест, да се избавиме од гревови, т.е. да добиеме некаква духовна помош.

И јас се обидов да објаснам дека Причеста е нешто сосема друго. Тоа е истото она кога, на пример, жена седи и во нејзините раце има бебе. И за неа нема некој помил – тоа е нејзино тело и крв. Така и ние сме во рацете Господови и тоа што преку причестувањето, преку тоа взаемно проникнување, Му стануваме Нему веќе совршено родни, ни се дава можност во буквална смисла да бидеме Негови деца и да Го нарекуваме Него свој Отец.

Превод од руски: презвитер Георгиј Глигоров

Извор: www.pravmir.ru

Сега би сакала накратко да се задржам на она, што ги обединувало древните христијани и што денес нè обединува нас во вид на „традиција“, т.е. Предание. Очигледно е дека ние се собираме и го доживуваме своето заедништво во Евхаристијата. Сепак, навраќајќи се на катедралниот чин што претходно го споменав, чинот на градовите, секојдневната Евхаристија во историјата на Црквата се појавила релативно неодамна. Во реалноста на древната Црква, Евхаристијата се случувала релативно ретко: христијаните се собирале по неделите. Едноставно, во најраните времиња тоа било многу опасно.

Што ги обединувало христијаните во другите денови од седмицата? Некое општо поимање, предание што пред сè се предавало преку Словото Божјо, т.е. живиот спомен или сеќавањето за тоа предание што ги обединува христијаните, коешто живее во срцата и умовите на христијаните секој ден. Таквиот вид на сеќавање се нарекува ἀνάμνησις (анамнеза), а тоа и е целта на Евхаристијата. Кога Христос објаснува што всушност е целта на Евхаристијата, Он вели: τοῦτο  ποιεῖτε  εἰςτὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν (правете го ова во Мој спомен). Понекогаш ова ни бега од нашето внимание, затоа што ние не ги слушаме евхаристиските молитви и не слушаме што точно се споменува во тој случај, и поради тоа не секогаш го доживуваме тоа „сеќавање“. Без оглед на оваа појава во нашата современа литургиска пракса, таквото општо предание/сеќавање што обединува, денес е заложено во нашиот богат црковен календар, бидејќи секој ден кај нас е нечиј спомен или некаков празник, или истовремено се споменуваат неколку светии и настани.

Како што веќе кажав, првично општото предание се среќава во Светото писмо, а потоа во Црковниот календар. Во моите видеа се стремам да го споделувам имено тоа живо доживување на црковниот календар, во атмосфера на градски живот, во стан. Оние од вас што ги гледаат тие видеа знаат за што станува збор… Суштината е во тоа дека јас со вас го споделувам тој опит, бидејќи иако сум монахиња, јас живеам во град, секој ден одам на работа, како и повеќето од вас.

И така решив дека можеби е полезно со сите вас да го споделувам тоа, затоа што секојдневно погледнувам во Црковниот календар и тоа ми помага да ја одржувам врската со она што се случува во литургискиот живот на Црквата. И како што можете да видите, покрај другите нешта, тоа претставува уште и храна за размислување или, да бидам попрецизна, храна за молитва. Тоа го нарекуваме созерцание или „медитација“. Иако понекогаш на православните христијани овој збор не им се чини добар: „Ах, медитација, тоа е нешто источно.“ Но целата наша химнографија нè повикува нас да ги созерцуваме искупителните вистини на нашето спасение.

И покрај распространетото мислење, во нашата химнографија често се среќаваат повици на созерцание на одредени образи или полезни претстави: „да се искачиме на Гората Елеонска“ или „да појдеме во Витлеем“ или „да одиме заедно со Богородица“ итн. Така што ние сепак мисловно си претставуваме одредени слики, за да ја воведеме во живот реалноста на евангелските вистини, за да се повикаме себеси во таа реалност и да не ја забораваме. Повторно, тоа е ἀνάμνησις, она исто споменување. Тоа ни помага да бидеме причасни на Бога секој ден.

Така што, сакам да истакнам дека многу е погрешна мислата небаре вистински духовен живот има само кај монасите и дека јас треба да почекам подобар момент, кога ќе можам да започнам духовен живот. Ова е крајно деструктивна и неправилна претпоставка. Можеби вие не мислите така, но јас знам дека таквата мисла сепак постои. Сум имала разговори од ваков вид со луѓе.

А, во суштина, не треба ништо да се чека. За да се започне духовен живот, не се потребни некакви надворешни настани. Да се измислува таква пречка или да се мисли дека духовниот живот го има само во монаштвото или некаде во пустината, едноставно е неправилно и не го рефлектира она како Христијанството живеело и се распространувало во историјата на Црквата.

Вреди да се спомене уште нешто: за Црквата секогаш било проблематично и комплицирано со полна точност да определи, од што се состои „преданието“. Тоа е сосема нормално и денес, кога одделни периоди од црковната историја се преосмислуваат, се преосмислува погледот на она што било во минатото, каква била реалноста на Црквата, како таа се раководела.

На пример, премногу острото прашање за ерархискиот примат на вселенско ниво, кој различно се разбира во различни православни Цркви. И тоа е само едно од прашањата. И воопшто не е катастрофално или крај на светот, тоа што историјата се преосмислува или дури и оспорува. Ние сме живи луѓе, а Црквата е богочовечки организам, и таа сè уште не ја тргнала прашината од сè. Има нешта коишто земната Црква сè уште не ги разрешила.

Еден од ваквите постојани проблеми е тоа како и до кој степен да се вмешува културата? До кој степен може, така да кажеме, да се мешаат Христос и цивилизацијата? Или до која граница е допуштено? До која мера богословието и Литургијата можат да го употребуваат, на пример, јазикот на улицата? До која мера може да се употребува современата музика? Ваквите прашања не се решаваат идеално.

Би ви предложила дека најважно е да се запомни, дека ништо од она што го правиме без содејството на Светиот Дух, во принцип не може да биде идеално. Едноставно со смирение се обидуваме да разбереме и да го проживееме нашиот живот осмислено, и да го предадеме овој жив спомен на Црквата од поколение на поколение. Впрочем, наоѓајќи се тука и сега во одредена културна средина, во одреден град и во конкретен свет, ние сме повикани да го живееме нашиот живот тука и сега, но во тесна врска со традицијата што ја имаме.

Затоа она што го правам, макар и да не е идеално, но сепак како што можам ја активирам и културата, и велам: „Гледајте, ние сме тука и сега, токму во вој град.“ Затоа споменувам надворешни луѓе, понекогаш додавам музика (се разбира, неа ја поставуваат луѓе што работат со мене). Смислата е во тоа дека традицијата не се предава во некаков (изолиран) меур/вакуум, таа е многу реална и е поврзана со дадената ситуација.

Не е потребен овој дуализам: кога се создава еден свет – Црквата, а постои и уште еден реален свет, бидејќи тогаш сме во опасност, особено за децата, да почнеме да ја восприемаме Црквата како некаква бајка или театар, во кој улоги имаат и родителите. Тоа е многу жива реална традиција. Така што нема потреба да се создава меур, потребно е да се направи традицијата реална тука и сега, и да не очекуваме да се најдеме во некое друго време, а и нема потреба да се бега во минатото.

Неодамна забележав… се празнуваше Богојавление и за време на Литургијата одеднаш забележав (знаете, понекогаш се случуваат такви моменти на откровение) кога се пееше „Слава на Отецот и Синот и Светиот Дух, и сега и секогаш и во сите векови. Амин“. И во тој момент разбрав (нешто што порано не сум забележувала), дека во таа фраза фокусот е имено на „сега“. За минатото има само некаква индиректна референца. Фокусот сосема очигледно се поставува на „СЕГА“ – денес.

Тоа едноставно ме потресе, затоа што нашиот духовен живот би можел да стане толку крепок и длабок, доколку би имале сили да живееме во сегашноста, и да не се надеваме на нешто во иднината, или да жалиме за нешто во минатото, или да се споредуваме себеси со некого и постојано да бидеме незадоволни. Благодарноста и живата вера се нешто многу силно за живот во сегашноста, и мислам дека ова кратко славословие, што толку често се повторува на секоја служба, е многу поучно.

И така, по еден малечок чекор секој ден. Понекогаш кај нас во Православието се среќава таков максимализам, кој може да ни нанесе голема штета. Пред неколку недели разговарав со својот внук и го прашав што прави наутро. Тој студира на факултет, оваа година му е последна. Му велам: „Имаш молитвеник“. Знаете, во рускиот молитвеник има многу молитви. А тој секое утро ќе погледнел на молитвеникот и помислувал: „Ај, не“ – и како резултат воопшто не се моли. Овој жалосен резултат е поради тоа што тој започнува од крајот.

Му реков: „Како воопшто можеш да не се молиш? Како се справуваш без молитва? Тажно е тоа што не сакаш да ги читаш тие молитви и, на крајот на краиштата, ќе сфатиш дека веројатно вреди да се читаат. Но, тоа не е она што Бог го очекува од нас, во смисла: или тие молитви, или никакви. Нема да слушам никакви други молитви, обратени кон Мене.“

Ваквиот однос – или молитвеник, или ништо – одделува од Христа, од молитвата. Еве зошто во едно од своите излагања реков дека „неправилноста не е пречка за молитва“, бидејќи молитвата е најважна од сè. А многу често ние во нашиот секојдневен живот не ја гледаме шумата зад дрвјата. Се разбира, ова не се однесува на сите. Прекрасно е кога човек веќе има таква навика, т.е. нормално молитвено правило. Но, некои луѓе се наоѓаат во таква ситуација, кога тие всушност се обидуваат да ја превратат традицијата во нешто што таа не е.

Па, му реков на внукот: „Едноставно клекни на колена и моли се секој ден со свои зборови, ако не може поинаку. И наскоро ќе видиш дека без тоа веќе не ќе можеш да живееш.“ Но, нешто не му дозволува така да прави, бидејќи така бил научен. Не велам дека не треба да се молиме со молитвеник. Она што сакам да кажам е дека ние го испуштаме од вид наједноставното и најважното, бидејќи се фокусираме на она што, всушност, е вторично. Ова се нешта со кои мирјаните секојдневно се справуваат.

сестра Васа Ларин

Прв дел

Подготвил: Георгиј Глигоров

Еве поминува Халоуин. По вторпат за мене во Америка.

Би сакал да споделам едно мое размислување за него, од перспектива на православен христијанин и пастир. Во основа, мојата позиција е некако умерена.

Во Америка, комерцијалниот феномен Халоуин е поврзан со прекрасните бои на есенскиот пејзаж, со тиквите (како остаток од земјоделската семантика) итн… Маскирани дечиња, кои одат од куќа до куќа и добиваат само слатки работи, а не и пари (како за коледе кај нас). 90% од нив се Дизни принцези, нинџа желки, спајдерменчиња, супер херои, па дури и комсонаути, а многу малку вештерчиња и костурчиња. Сосема поразлично од она како многумина во Македонија го замислуваат Халоуин во Америка. Нешто како првоаприлски маскенбал во Македонија. Ако духовниот проблем лежи тука, околу патологијата на маскирањето, еве нешто од владиката Наум (http://strumicadenes.mk/mitropolitot-naum-za-maskiranjeto/).

Халоуин е нешто многу природно во културолошкиот контекст на Америка, и тука нема никаков конфликт во христијанското сознание со него. Малку е поинаку во Македонија. Чудно е што во Македонија без никаква критика се прима туѓото на сметка на сопственото или како што архиепископот Стефан еднаш суштински го определи проблемот: „Во училиштата, за свети Климент и за нашите просветители сѐ уште се учи многу малку, нема место за молитва дури ни на првиот училишен час, ниту за веронауката како редовен предмет. Но затоа има, дури задолжително, простор и време за маскембали, априлијади, денови на митолошки суштества и валентини, за суеверија и вештерки… Може наставникот да ги учи децата за разни теории, за новите права и дискриминации, за новиот либерален свет кој на човекот му нуди секакви права и чудни слободи, а не може, барем како задолжителна стихотворба, да се учи молитвата „Оче наш“? Ни се наметнуваат туѓи традиции и култури, по медиумите и плоштадите, на штета на нашето народно и духовно творештво.“

Според посериозните истражувања на оваа тема, по своето потекло Халоуин не е пагански празник, кој Црквата се обидела да го христијанизира и употреби во својата мисија, како што е случајот со Божиќ: од пагански празник на богот на сонцето да стане празник на Рождеството на Христа, Сонцето на правдата. Напротив, Халоуин бил христијански празник посветен на Сите Светии, кој со текот на времето се секуларизирал и паганизирал, благодарение на неговото сатанизирање од страна на протестантските христијани. А во поново време, окултистите вешто ја искористија шансата да го присвојат.

Во денешно време Халоуин има различни акценти и ноти, од окултистички до христијански, но во основа тој претставува чист комерцијален производ за забава (продавање на костими, чоколатца, декорации и сл.). Би рекле, Ден на чоколатцата! Според тоа, не би требало да се апсолутизира идејата дека учеството во овој празник на едно едноставно социјолошко ниво претставува некакво отпадништво од верата. Тука можеме да си спомнеме за апостолот Павле и идолските жртви. Што вели тој? Парафразирам: Идолот е ништо, тој не постои, единствен Господ е Христос… Оној кој го знае тоа, може слободно да учествува на трпеза каде се јаде месо принесено на идоли (види: 1Кор 8). Затоа што тука функционира пристапот: За чистите сè е чисто (Тит 1,15). Единствено во случај, ако некој брат се соблазнува поради учеството во паганската трпеза (која, патем, ништо не значи), затоа оние што знаат, поради љубов, би требало да внимаваат како ја употребуваат својата слобода во Христа, за да не ги поколебаат слабите во верата. Оваа аналогија, чинам, совршено функционира.

Затоа, мислам дека не треба да се презентира антагонизмот кон Халоуин како единствен православен пристап, и да не го мистифицираме премногу него, зашто тоа е многу проблематично и симптоматично. Поклонувањето, пак, на антихристот, не е нешто што кај човекот би се случило несвесно. На пример, во овој случај преку Халоуин и различните маски. Напротив, тоа е сознателен акт (види: http://pravoslavie.mk/ne-smeeme-da-se-plasime-od-antihrist…/). Во спротивен случај, што да правиме со продуктите што имаат религиозна конотација (халал, кошер), или приказните што им ги раскажуваме на децата (Снежана и седумте џуџиња, Јованче и Марика и др., кои со ништо не се разликуваат од хелоуинската атмосфера)… Сепак, за чистите сè е чисто, а за нечистите нема ништо чисто. Со чисто срце, Халоуин можеби не е толку „величање“ на злото, колку негово исмевање… Кој знае!?

Нашите деца секако ќе бидат изложени на овој и нему сличните феномени, затоа подобро е да им се објасни што е доброто, а што лошото во нив, и да се научат да расудуваат: да бидат како пчелата која го препознава доброто и го прима, а го отфрла нечистото. Да разјасниме, ова не е апологија на Халоуин, туку обид за потрезвено расудување. Зашто, да напоменеме, автентичното христијанство нема патос на дисквалификации, туку патос на преобразување. Тоа не од овој свет, но е во овој свет за да го преобрази светот.

„Ако ве покани некој од неверните и вие посакате да отидете, јадете сè, што ќе ви изнесат, без никакво испитување, поради совеста. Но, ако некој ви рече: тоа е идолска жртва, не јадете – заради оној, што ви го рекол тоа, и поради совеста; зашто Господова е земјата и она, што ја исполнува. Но не зборувам за совеста твоја, туку на друг; оти, бива ли мојата слобода да биде судена од туѓа совест? Ако, пак, во јадењето учествувам со благодарност, зошто да бидам хулен поради тоа, за кое благодарам? И така, јадете ли, пиете ли, или нешто друго правите, сето тоа правете го за слава Божја“ (1Кор 10,27-31).

Ако ja имаме заедницата со Христос, освен гревот, ништо не може да ни ја наруши.

Свети апостоле и евангелисте Лука, моли Го Бога за нас!

Презвитер Георгиј Глигоров

Брант. Во „Жртвопринесување“, сомнежите на Александар после посетата на Марија се сомнежи во сопствената вера; сомнежите на Марија, која не се решава да му се оддаде на Александар, се поврзани со вистинитоста на љубовта. Дали сепак може да се зборува за еден ист сомнеж?

Тарковски. Единствен начин да се покаже искреноста на овие двајца херои е да се надмине почетната невозможност на нивните односи. Заради тоа секој од нив е должен да се издигне над сите различности.

Брант. Дали филмот „Жртвопринесување“ е развиток на Вашите уметнички потраги?

Тарковски. Ако зборуваме сериозно, во тој филм ми успеа целосно да го разоткријам моето разбирање на светот од страна на современиот човек. Но, од уметничка страна, „Носталгија“ ја ставам над „Жртвопринесување“, бидејќи тој не е изграден врз развој на некаква идеја или тема. Неговата единствена цел е поетскиот образец, додека „Жртвопринесување“ се заснова на класична драма. Токму затоа давам предност на филмот „Носталгија“. Секогаш се восхитував на Бресон за она чувство на преемственост или логички взаимности, кои се создаваат од филм во филм. Тоа чувство се појавува од законитоста на такви епизоди како, на пример, излевањето на чаша вода во мијалник секое утро. Тоа го сметам за многу важен момент. Не ги сакам случајностите во филм. Најпоетскиот образец, дури незначителен и неоснован, секогаш е закономерен, а не случаен.

Брант. Се има впечаток дека филмот „Сталкер“ е близок до „Жртвопринесување“.

Тарковски. Точно. За мене „Жртвопринесување“ од сите мои филмови е внатрешно најпоредочен. Станува збор за опсесивната идеја на чистота и сувереност на сопственото „јас“, која може да го доведе човекот до избезуменост.

Брант. Зошто го избравте свети Антониј како централен лик на еден од Вашите следни филмови?

Тарковски. Ми се чини дека сега е многу важно да се размисли над онаа противречност што секогаш постоела во срцето на човекот: што е светост и што е грев? Дали е воопшто добро да се биде свет? За Православната црква, поимот на заедничарење со другите луѓе е еден од централните. За православните христијани, Црквата е обединување на луѓето, поврзани со исти чувства со иста вера. Кога светецот го напушта човечкиот свет и заминувам во пустина, природно го поставуваме прашањето, зошто тој го направил тоа? Одговорот се сугерира самиот: затоа што тој сакал да си ја спаси сопствената душа. Во таков случај, дали тој размислувал за останатото човештво? Мене цело време ме мачи прашањето за соодносот меѓу спасението на душата и учеството во животот на заедницата.

Брант. Но, зошто сепак го избравте свети Антониј?

Тарковски. Можеше да биде било кој друг… Во дадениов случај, мене повеќе ме интересира со каква цена се достигнува рамнотежата меѓу материјалното и духовното. Се плашам дека оние што мислат дека нашле излез, не ја кажуваат целата вистина.

Брант. А што ќе кажете за Вашата идеја на филм за Хофман?

Тарковски. За Хофман! Тоа е стара приказна. Многу сакам да ја употребам таа тема, за да поговорам за романтизмот воопшто и засекогаш да завршам со тоа. Ако ја помните историјата на животот и смртта на Клејст и неговата невеста, ќе разберете што имам предвид. Романтичарите се обидувале да го претстават животот поинаков од она каков што тој во суштина е. Нив најмногу ги плашела рутината, стекнатите навики, односите со животот како со нешто предодредено, предвидливо. Романтичарите не се борци. Кога тие гинат, тоа се случува заради невозможноста на мечтата, создадена од нивната фантазија. Мислам дека романтизмот, како начин на живот, е многу опасен, зашто придава првостепено значење на личниот талент. Во животот сите нешта се поважни, отколку личниот талент.

Брант. Во што конкретно се пројавува Вашиот однос кон Православната црква?

Тарковски. Тешко е да се каже во што конкретно. Јас живеев во Советскиот Сојуз, се преселив во Италија, а сега се наоѓам во Франција, немав можност да поставам нормални односи со Црквата. Ако одев на служба во Фиренца, таа се одржуваше на грчки, а друг пат – на италијански и никогаш на руски. Се разбира, зборувам за Грчката православна црква. Неодамна бев длабоко потресен од средбата со владиката Антониј (Блум) во Лондон. Односите со Црквата претпоставуваат релативно утврден режим на живот. Јас сум во ситуација на човек, кој преживеал бомбандирање, затоа е тешко да се очекува да имам нормални односи со Црквата.

Брант. Постои мислење, дека Луначарски, писателот и болшевик, говорел за религиозниот карактер на револуцијата од 1917 година. Што ќе кажете за тоа?

Тарковски. Каде го зборувал тоа? Глупости! Освен со тоа што сакал да го истакне својот восхит од револуцијата. Но, се сомневам дека тој искажувал вакво мислење, иако кога требало да се извојува популарност, некои комесари зборувале и признавале сè и сешто.

Брант. Имам впечаток дека Вас Ве привлекува темата на Апокалипсисот, како да сакате да го приближите.

Тарковски. Не, само се обидувам да го разберам нашето место во денешниот свет, а Апокалипсисот говори за крајот на сè…

Брант. Во својата книга „Духовидци“, Оливие Клеман пишува дека философот Фјодоров сакал да ја претвори традиционалната индивидуална тема на аскетизмот во колективна, според негово мислење, тоа треба да доведе до радикални промени во културата. Што мислите за тоа?

Тарковски. Ако аскетизмот и внатрешните духовни усилби можат да повлијаат на светот, тогаш зошто развитокот на општеството во текот на четири илјади години довело до вакви катастрофални резултати? Пред две илјади години имало потреба од Голгота, за да се упати човештвото кон патот на вистината. Но и тоа не помогнало. Мачно е да се осознава бесполезноста на слученото, иако во одредена смисла Голгота им помогнала на луѓето да стекнат стремеж кон духовните висини. Ако ја немало неа, тогаш би немало ништо.

Брант. Неколкупати видов дека го читате Берѓаев. Дали се сметате себеси за негов следбеник?

Тарковски. Секако, не! Јас не ги споделувам неговите гледишта. Некогаш тој го поставува проблемот на таков начин што можеш да помислиш дека тој го знае неговото решение. Не им верувам на таквите луѓе, како Штајнер или Берѓаев. Во спротивно, ние треба да признаеме дека има луѓе со претходно дадено знаење, а тоа е невозможно!

Брант. Зошто христијаните понекогаш велат: „Христос е единствениот одговор“?

Тарковски. Единственото нешто што вистински го имаме е верата. Волтер рекол: „Ако не постоел Бог, Него требало да го измислат“ и не затоа што тој не верувал, иако и така било. Причината не е во тоа. Материјалистите и позитивистите сосема неточно ги протолкувале неговите зборови. Верата е единственото нешто што може да го спаси човекот. Тоа е моето најдлабоко убедување. Инаку, што би можеле да направиме? Тоа е единственото нешто, кое човекот неспорно го има. Сè друго е несуштинско.

Брант. Како Вие ќе ги интерпретирате зборовите на Достоевски: „Убавината ќе го спаси светот“.

Тарковски. Таа изрека била подложена на многубројни толкувања, понекогаш вулгарни и примитивни. Со сигурност, кога Достоевски говорел за убавината, тој предвид ја имал духовната убавина која, на пример, ја имале кнезот Мишкин или Рогожин, а не физичката убавина, како на Настасја Филиповна, која всушност била обична падната жена…

Брант. Говоревте дека човекот треба да твори по образот и подобието на својот Создател…

Тарковски. Тоа истовремено е и важно, и неважно… За мене е исто како да дишиш чист воздух…

Брант. Дали ги разграничувате поимите уметник и светец, монах?

Тарковски. Секако, тоа се различни животни патишта. Светецот или монахот не творат, бидејќи не се поврзани непосредно со светот. Обичната позиција на светецот или монахот е неучеството. Таа идеја има многу заедничко со источните верувања, нешто слично во будизмот. Додека уметникот… бедниот несреќен уметник… треба да шлапа по кал, во центарот на сето она што се случува наоколу. Сетете се на францускиот поет Рембо, кој посакал да не биде поет. Можат да се најдат многу вакви примери.

Кон монахот чувствувам сожалување, зашто тој живее половичен живот, реализирајќи само дел од себе. Уметникот ќе го распламти својот талент, тој може да застрани, да биде заблуден, неговата душа е секогаш во опасност.

Истовремено не треба светецот да се противставува на поетот, како ангелот на ѓаволот. Сè зависи од тоа во каква ситуација се наоѓа човекот. Светецот наоѓа спасение, уметникот можеби не. Јас верувам во божествена предназначеност.

Херман Хесе рекол: „Целиот свој живот сакав да станам свет, но сум грешник Можам само да се надевам на помошта од Господа“. И јас сум уверен дека моите дејствија ќе доведат до саканите резултати…

Постои сличност меѓу светецот и уметникот, но неопходно е да се види и разликата, која се состои во тоа што човекот или се обидува да биде сличен на својот Создател, или се стреми да ја спаси својата душа. На тој начин, прашањето е или за спасение на самиот себе, или за создавање на духовно побогата атмосфера во целиот свет. Кој знае уште колку ни остана да постоиме? Треба да живееме со таа мисла, дека Господ утре може да нè повика кон Себеси. Многу гении го потрошиле животот, обидувајќи се да одговорат на прашањето што Вие ми го задавате. Тоа е тема за филм! Ако се обратам кон ликот на свети Антониј, најверојатно, ќе ја допрам неа. Ќе се обидам да го разберам и објаснам ова болно за сите луѓе прашање. Конечно, не е важно, ќе умреме ли или не, зашто сите ние ќе умреме – или сите заедно, или секој поодделно.

„Значењето на религиозната вистина е надежта. Философијата бара вистина, одредувајќи го значењето на човечката дејност, границите на човечкиот разум, смислата на постоењето, дури кога самиот философ доаѓа до заклучок за бесмисленоста на постоењето и бесполезноста на човечките напори.

Основното значење на уметноста не е во тоа, како што често мислат, да се изнесуваат идеи, да се пропагираат мисли, да се даде пример. Целта на уметноста е да го подготви човекот за смртта, да ја возвиси неговата душа, за да може таа да се обрати кон доброто.

Ремек-делото така ќе делува над човекот, што тој почнува да го чувствува во себе оној призив кон вистина, според кој се раководел уметникот, создавајќи го. Кога се утврдува контактот меѓу уметничкото дело и човекот, кој него го восприема, последниот доживува потрес кој ја очистува душата.

Кога гледачот се наоѓа во поле, кое зрачи со величествено уметничко дело, се разоткриваат најдобрите страни на неговата душа, која се стреми кон ослободување. Во такви моменти се случува осознавање и откривање на себеси како личност, надоаѓа чувство на безграничност на творечкиот потенцијал, од длабочините на нашите чувства што немаат дно“[1].

[1] Тарковский А. Запечатленное время. Размышления о кино. Лондон. Бодли Хэд, 1987, с. 43.

Извор: www.tarkovskiy.su

Прв дел

Превод: презвитер Георгиј Глигоров

Барате да го изложам моето кредо. Иако кредото на секој христијанин и, се разбира, свештеник, веќе е изразено во Символот на верата. Вашето прашање е сосема во ред. Христијанството е неисцрпливо. Уште во апостолско време, среќаваме цел ред на видови христијанство, кои се дополнуваат еден со друг. И така, ако се изразиме накратко, за мене верата што ја исповедам, е христијанството како динамичка сила, која ги опфаќа сите аспекти на животот, отворена кон сè што Бог создал во природата и човекот. Јас не го восприемам него само како религија што постоела во текот на минатите дваесет векови, туку како Пат кон иднината.

• Фокусот на својата вера, тоа го има во Христа, преку Него измерува и вреднува сè (Откр 1,8).
• Тоа знае дека доаѓањето на Богочовекот на земјата не бил едностран божествен акт, туку и повик кон човекот да одговори на Божјата љубов (Откр 3,20).
• Тоа го препознава присуството и дејствието на Христа во Црквата, а исто така и во животот воопшто, дури и во неговите наједноставни, секојдневни пројави (види ги Господовите параболи, поконкретно Мат 6,28-29).
• Знае дека достоинството на личноста, вредноста на животот и творештвото се оправдуваат со фактот дека човекот е создание Божјо (Пс 8).
• Во верата не гледа теоретско убедување, туку доверба кон Бога (Рим 4,3).
• Не бара сетилни знаци (Мк 8,11-12), имајќи предвид дека созданието е чудо (Пс 18,2).
• Тоа го слуша Словото Божјо, кое е запечатено во Светото писмо, но се пази буквално да го толкува секој стих во Библијата, особено Стариот завет (Рим 7,6).
• Верува дека едниот и ист Бог се откривал во двата Завета, но се откривал постепено, во соодветност со нивото на човечкото сознание (Евр 1,1).
• Ја разликува границата што го одделува Преданието (духот на верата и учењето) од „преданијата“, меѓу кои има многу фолклорни и минливи слоеви на религиозен живот (Мк 7,8; Кол 2,8).
• Верува дека Црквата живее и возрастува преку силата Христова (Мт 16,18; 18,20).
• Верува дека Христос Се открива Себеси во Светите Тајни на Црквата, во нејзиното осветување на светот, во нејзиното учителство и во делата на служењето (1Кор 11,26; Мт 18,20, 19-20; Рим 6,11; Мт 18,18; Лк 10,16), но знае дека ниту една од овие страни на црковниот живот не е самодоволна, зашто Христос дојде и како Спасител, и како Исцелител, и како Наставник.
• Ги почитува обредните форми на побожноста, ниту за миг не заборавајќи дека тие се вторични во споредба со љубовта кон Бога и луѓето (Мт 23,23-24; Мк 12,28-31).
• Верува во значењето на ерархискиот и канонскиот принцип во Црквата, гледајќи во нив својство на структура на активен организам, кој има практичен призив на земјата (1Кор 11,27-30).
• Знае дека богослужбените и канонски устави се менувале во текот на вековите и во иднина не би можеле (и не смеат) да станат апсолутно неизменливи (Јн 3,8; 2Кор 3,6,17). Ова се однесува и на богословското толкување на вистините на верата, кое имало долга историја, фази на разоткривање и задлабочување (така Отците на Црквата и Соборите воведувале во употреба нови поими што ги нема во Писмото).
• Тоа не се плаши критички да гледа на минатото на Црквата, следејќи го примерот на учителите на Стариот завет и Светите Отци.
• Ги оценува сите нечовечни екцеси на христијанското минато (и сегашност): казните на еретиците и сл., како предавство на евангелскиот дух и фактичко отпадништво од Црквата (Лк 9,51-55).
• Знае дека противниците на Христа (беззакониот управител, властољубивиот архиереј, фанатичниот приврзаник на минатото) не припаѓаат само на евангелската епоха, туку се појавуваат во секое време, под разни облици (Мт 16,6).
• Се пази од авторитаризмот и патернализмот, кои не се коренат во духот на верата, туку во цртите својствени на човечката падната природа (Мт 20,25-27; 23,8-12).
• Ја исповеда слободата како една од најважните закони на духот, притоа гледајќи на гревот како на форма на ропство (2Кор 3,17; Јн 8,32; Рим 6,17).
• Тоа верува во возможноста човекот да Го стекне Духот Божји, но за да го разликува тоа стекнување од болната егзалтација („прелест“), суди според „плодовите на духот“ (Гал 5,22).
• Како и апостолот Павле, на човечкото тело гледа како на Храм Божји (1Кор 6,19), иако е несовршен по силата на паднатата состојба на природата: ја признава неопходноста за грижа за него (1Тим 5,23), ако тоа не преминува во „култ на плотта“.
• Во соодветност со соборските решенија, на бракот и монаштвото гледа како на „рамночесни“, освен ако монаштвото не се прима под влијание на честољубие и други гревовни мотиви.
• Одбива да го објасни злото во човекот единствено со неговото несовршенство или со „остатоци од животинската природа“, туку верува во реалноста на метафизичкото зло (Јн 8,44).
• Поделбата на христијаните ја доживува како општ грев и нарушување на волјата Христова (Јн 10,16), верувајќи дека во иднина тој грев ќе се надмине, но не по патот на превознесувањата, гордоста, самодоволството и омразата, туку во духот на братската љубов, без која призивот на христијаните не може да биде остварен (Мт 5,23-24).
• Отворено е кон сè што има вредност, што се содржи во христијанските исповедања и нехристијанските верувања (Јн 3,8; 4,23-24).
• Не го отфрла доброто, макар тоа да произлегува од нерелигиозни луѓе, но ги отфрла насилството, диктатурата, омразата, макар и да се прикриени со името Христово (Мт 7,21; Мк 9,40; Мт 21,28-31).
• Сето она што е прекрасно, креативно и добро го гледа како Божја своина, како таинствено дејствие на благодатта Христова.
• Смета дека заразеноста на некоја сфера со грев, не може да служи како повод за нејзино отфрлање. Напротив, борбата за утврдување на Царството Божјо треба да се води во средоточието на животот.
• Тоа е „аскетично“ не толку со тенденцијата да се избега од светот, колку со духот на самоодрекувањето, со борбата со „ропството на плотта“, со признавањето на господарењето на вечните вредности (Мт 16,24).
• Гледа можност за реализирање на христијанскиот призив на човекот во сè: во молитвата, трудот, изградувањето, активното служење и моралната дисциплина.
• Верува во светоста на човечката љубов, ако таа е соединета со одговорност. Верува во светоста на семејството и бракот (1Мојс 2,18,23-24; Мт 19,5).
• За природна и оправдана ја смета љубовта кон татковината и националната култура, имајќи на ум дека духовното е повозвишено од националното (Евр 13,14; Гал 3,28; Кол 3,11).
• Ги вреднува националните облици на црквите како конкретни индивидуални воплотувања на човечкиот дух и богочовечката тајна. Сепак, тоа не го засенува вселенскиот карактер на Црквата.
• Многувековното културно творештво на Црквата не го гледа како грешка, туку како реализација на Божјите дарови.
• Разумот и науката не ги смета за непријатели на верата. Знаењето просветено со духот на верата ја задлобочува нашата претстава за величието на Творецот (Пс 103,3; Цар 4,33; Пс 88,6).
• Го отфрла обидот во Светото писмо и кај Светите Отци да се најдат природно-научни сведоштва, пригодни за сите времиња.
• Научното истражување на Библијата и црковната историја го гледа како важно средство за разјаснување на смислата на Откровението и реалните околности на светата историја.
• Отворено е кон сите проблеми на светот, сметајќи дека секој од нив може да биде оценет и осмислен во светлината на верата.
• Заедно со апостолите тврди дека сведоштвото на верата во светот, пред сè, е сведоштво на служење и дејствена љубов (1Кор 13).
• На општествениот живот гледа како на една од сферите за применување на евангелските принципи.
• Го признава граѓанскиот долг на човекот (Рим 13,1), бидејќи тој не противречи на барањата на верата (Дела 4,19).
• Ниеден систем на владеење не го објавува како специфично христијански. Вредноста на системот се мери со она што тој му дава на човекот: целисходност и хуманост.
• Одделеноста на Црквата од државата ја смета за оптимална ситуација за верата и во самата идеја на „државна религија“ воочува опасност.
• Во историјата верува како во воведен процес, кој преку искушенија, катастрофи и борби восходи кон идното надисториско Царство Божјо.
• Воздржано се однесува кон концептот на „неуспешна историја“, т.е. кон убедувањето дека правдата Божја на земјата претрпела целосен пораз (против тоа говори Откр 20,1-6).
• Верува дека, кога и да настапи последниот Суд на светот, човекот е повикан да се труди за доброто на другите, создавајќи царство на добро, Град Божји.
• Верува дека Судот веќе започнал од моментот кога Христос излегол на проповед (Јн 3,19; 12,31).
• На задгробната состојба на човечката душа гледа како на нешто привремено и несовршено, кое во иднина ќе се исполни со сеопштото воскресение и преображение (Дан 7,13; Јн 5,28; Рим 8,11; Откр 20,11-15).
• Знае дека Царството Божјо, коешто доаѓа, уште денес може да се зацари „внатре во нас“ (Мк 17,21; 9,27).

Мислам дека во ова нема да најдете ништо ново, туку едно од прекршувањата (рефракциите) на првичното христијанство, коешто е древно а, според зборовите на Златоуст, „секогаш младо“.

Отец Александар Мењ

Извор: krotov.info

Подготвил: презвитер Георгиј Глигоров