Крстот со три хоризонтални греди, како што погоре е прикажан, е најчестата форма која се употребува во Православната црква – без разлика дали станува збор за едноставен накит, украс, распетие или икони кои го прикажуваат Крстот, трите греди се најчесто присутни.

Кратката, најгорна греда го претставува натписот закован на Христовиот Крст, кој гласел: ОВА Е ЦАРОТ ЈУДЕЈСКИ (Лука 23,28; во Евангелието според Јован натписот гласи: „Исус Назареецот, Цар Еврејски“).

Долната, искосената греда од распетието, е за потпора на нозете. Сите распетија ги имале овие потпори, зашто никој не можел да биде прикован на крст само со клинци. Суровата смрт на распетие не настанувала поради губитокот на крв, туку поради недостаток од кислород: истоштен, човекот не можел повеќе да стои на потпората за нозете, телото виснувало, и повеќе не можело да се вдишува воздух.

Потпората за нозете на Христовиот Крст е искосена, бидејќи се верувало дека во последните моменти пред Исус да го предаде духот, Неговото тело се згрчило и потпората била изместена. Но, во овој вистински настан има и симболизам. Потпората укажува нагоре, кон Небото, на Христовата десна страна, и надолу, кон Адот, на Христовата лева страна. Една од петочните молитви на Православната црква јасно го објаснува ова значење:

Среде двајца разбојници Твојот Крст се покажа како праведно мерило.

Едниот го упатува во адот поради тежината на хулењето,

а другиот се олеснува од гревовите заради познавањето на Богословието.

Христе Боже слава ти.

(види Лука 23,39-43)

Полумесечината и Крстот

Понекогаш може да се види и ова: Крст над полумесечина. Се даваат повеќе одговори за ова. Од референци на месечината во книгата Откровение (вообичаен образ на Марија), потоа како древен симбол на Црквата, па до котва или едноставна изјава против Отоманите.

Википедија: – Една варијанта на православен крст е „Крстот над полумесечина“. Во 1486 година, царот Иван  IV (Грозниот) го освоил градот Казањ, кој се наоѓал под владеење на Татари муслимани, и во спомен на тоа, тој заповедал оттогаш па натаму исламската полумесечина да се поставува под крстовите, за да се означи победата на Крстот (христијанството) над полумесечината (исламот). Овој „Крст над полумесечина“ понекогаш е придружуван со „Гаврил како дува во труба, качен на врвот од Крстот“.

Митрополит Иларион (Алфеев): Понекогаш може да се сретне полумесечина под крстовите на куполите. Според нашите сознанија, овој вид на крст ги украсувал куполите на неколку цркви од 12 век, поточно црквата „Покров на Пресвета Богородица“ на Нерл, катедралата „Св. Димитриј“ во Владимир и катедралата „Успение“ во Стараја Лагода. Овде, полумесечината воопшто не претставува муслимански симбол и воопшто не укажува, како што понекогаш се мисли, на супериорноста на христијанството над исламот. Полумесечината била еден од државните симболи на Византија (ја симболизирала царската моќ) и само по освојувањето на Константинопол од страна на Турците, таа станала симбол на Отоманската империја. Приказот на полумесечината се среќава на древните руски икони, одежди и минијатури во книги. Освен тоа, крстот заедно со полумесечината ни напомнува на котва (симбол на спасението, во согласност со симболизмот на Црквата како кораб), потоа на расцветан крст, чаша или крст, забоден на змија.

(Orthodox Christianity Vol. III, The Architecture, Icons, and Music of the Orthodox Church by Metropolitan Hilarion Alfeyev. p. 57)

Подготвил: презвитер Георгиј Глигоров

Раниот живот на Марија, Мајката Божја, сè до настанот на Благовештението е опишан во древното Протоевангелие на Јаков. Химнографијата и иконографијата за празниците што го одбележуваат зачнувањето на Марија, нејзиното раѓање и посветувањето на Храмот како дете, се базираат од овој ран (околу 2 век) спис.

Раѓањето на Богородица било чудесно, не дека таа била родена без прводорен грев, или дека била родена од девица, туку напротив бидејќи таа била родена од неплодни родители: Јоаким и Ана.

Иконата на празникот е повеќе или помалку достоверно изобразување на Протоевангелието, со композиција слична на Рождеството на нашиот Господ Исус Христос, за кое раѓањето на Марија претставувало подготовка. Ана е прилегната на кревет, слично како што самата Марија е прилегната на иконите од Христовото Рождество. Под Ана, детето Марија го измиваат бабици, исто како што детето Христос Го мие Саломија на иконата од Неговото раѓање. Исто како што Јосиф е прикажан далеку од главната сцена во иконите на Христовото Рождество, така и таткото на Марија, Јоаким, е прикажан одделно од сцената на иконите на Рождеството на Богородица.

Главната разлика е во околината. Додека Христовото раѓање е прикажано во пештера, во пустина, раѓањето на Мајката Божја е прикажано во град, внатре од градските ѕидини, во услови на прекрасно уредена куќа, зашто Јоаким бил „многу богат човек“ (Протоевангелие). Наместо пештера, Марија е во спалната на Ана, која според Протоевангелието била претворена во светилиште сè до времето кога Марија влегла во Храмот. Додека Марија и детето Христос во нивната релативна осаменост се набљудувани од ангели, околу Ана има многу движење: „чистите еврејски ќерки“ кои Ана ги довела во спалната да ја надгледуваат. Трпезата до Ана ја покажува гозбата што Јоаким ја подготвил за првиот роденден на Марија, на која биле поканети книжниците, свештениците и старешините Израилски.

Други детали што можат да бидат присутни се одделни детали на Ана, Јоаким и детето Марија заедно во љубовна прегратка. Можат да бидат прикажани и сцени пред раѓањето на Богородица, на пример како ангелот го посетува Јоаким во пустината за да му каже за идното зачнување, како и прегратката на Јоаким и Ана при влезот на нивната куќа, претстава која одделно го претставува „Зачнувањето на Мајката Божја“. На дното од иконата понекогаш има водена фонтана или водени птици во мала градина. Ова го осликува „двојниот плач“ на Ана под ловоровото дрво во нејзината градина, кога мислела дека нема ниту да зачне, ниту да го види својот сопруг повторно:

Тешко мене! Кој ме роди? И која утроба ме породи? Зашто станав клетва пред очите на синовите Израилски, ме прекорија и со потсмев ме исфрлија од храмот на Господа. Тешко мене! На што ме уподобија? Не сум како ѕверовите земни, зашто дури и ѕверовите земни се плодни пред Тебе, Господи. Тешко мене! Со што ме споредија? Не сум како овие води, зашто дури и водите се множат пред Тебе, Господи. Тешко мене! На што ме уподобија? Не сум како земјава, зашто дури и земјата дава плодови во свое време и Те благословува, Господи.

Иконата на Рождеството Богородично ни ги прикажува релативно возвишените почетоци на Марииното раѓање. Во своето смирение, таа не ја очекува најавата на архангелот Гаврил што тој ќе ја донесе само неколку години подоцна и молчешкум ги носи спартанските околности на раѓањето на нејзиниот Син во Витлеем.

Денес Дева Богородица Марија,

Брачната одаја на Небесниот Младоженец,

По Божја волја се раѓа од неплодна жена,

И се подготвува да стане колесница на Бога Словото.

Таа беше предназначена за ова, зашто таа е божествена врата

и вистинска Мајка на Животот.

Извор: iconreader.wordpress.com

Подготвил: презвитер Георгиј Глигоров

Во својата синтеза на светоотечкото учење, Каломирос се обидува да даде одговор на следниве прашања: Дали Бог е навистина добар и дали Он го создал пеколот? Што, всушност, се рајот и пеколот?

Бог не ја создал смртта, ниту пеколот, туку тоа е резултат на слободата на човекот. Рајот и пеколот не се географски одредници, туку онтолошка состојба на личноста, во допир со Божествената Љубов.

Ви претставуваме еден избран дел од овој текст.

Бог не ја повлекува Својата благодат и љубов, туку пристапот на разумните созданија кон оваа непрестајна благодат и љубов е она што ја прави разликата меѓу рајот и пеколот. Оние што Го љубат Бога се среќни со Него, оние што Го мразат се исклучително несреќни, бидејќи се обврзани да живеат во Негово присуство, зашто не постои место каде што некој може да побегне од љубовната сеприсутност Божја.

Рајот и пеколот зависат од тоа како ќе ја прифатиме Божјата љубов. Дали на љубовта ќе возвратиме со љубов или на Неговата љубов ќе одговориме со омраза? Ова е клучната разлика…

Не, браќа мои, за наша несреќа, рајот и пеколот не зависат од Бога. Да зависеја од Бога, ние ќе немаше од што да се плашиме. Нема зошто да се плашиме од Љубовта. Но, тоа не зависи од Бога. Целосно зависи од нас и тука е целата несреќа. Бог сака да бидеме според Негов образ, вечно слободни.

Он нас потполно нè почитува. Тоа е љубов. Без почит, не можеме да говориме за љубов. Ние сме луѓе, бидејќи сме слободни. Да не сме слободни, ќе бевме паметни животни, но не и луѓе. Бог никогаш нема да го повлече овој дар на слободата, која нас нè прави она што сме. Тоа значи дека секогаш ќе бидеме она што сакаме да бидеме, пријатели или непријатели Божји, и нема промена во ова наше најдлабоко битие…

Многумина ќе речат: Зар самото Свето писмо не говори често за гневот Божји? Зар не е Самиот Бог Оној Кој говори дека ќе нè казни нас или ќе ни прости?

Светото писмо зборува на наш јазик, јазик којшто го разбираме во нашата падната состојба. Како што вели св. Григориј Богослов: „Зашто, според нашето поимање ние сме дале нашите имиња на Божјите Сопствени особини/својства.“ И св. Јован Дамаскин објаснува дека она што во Светото писмо (на Стариот завет) е „речено за Бога како Он да има тело, речено е симболично, и тоа содржи некакво таинствено значење, коешто нас преку нештата соодветни на нашата природа, нè поучува на нештата што ја надминуваат нашата природа.“

Меѓутоа, постојат казни што нам ни се досудени од Бога, или поточно, зло што ни е причинето од демонот, ама дозволено од Бога. Но овие казни се она што ние го нарекуваме воспитно/педагошко казнување. Тие како цел ја имаат нашата корекција во овој живот или барем исправањето на други што би научиле лекција од нашиот пример и од страв би се поправиле.

Некој би можел да инсистира дека Светото писмо и отците секогаш говорат за Бога како за Велик Судија, Кој ќе ги награди оние што Му се послушни и Кој ќе ги казни оние што не Му се послушни, во денот на Великиот Суд (2Тим 4,6-8). Како да го разбереме овој суд, ако божествените зборови ги сфаќаме не на човечки, туку на божествен начин? Што претставува Судот Божји?

Бог е Вистина и Светлост. Судот Божји не е ништо друго, туку наш допир со вистината и судот. Во денот на Великиот Суд, сите луѓе ќе се појават голи пред оваа продирачка светлина на вистината. Ќе се отворат „книги“. Какви се овие „книги“? Тоа се нашите срца. Нашите срца ќе бидат отворени, преку пронизувачката светлина Божја, и ќе се открие она што е сокриено во нив. Ако во тие срца има љубов кон Бога, тие срца ќе се радуваат гледајќи ја светлоста Божја. Напротив, ако постои омраза кон Бога во срцето на луѓето, таквите луѓе ќе страдаат примајќи ја во срцето оваа пронизувачка светлост на вистината, од која се гнаселе целиот живот.

Така, она што ќе прави разлика меѓу двајца луѓе, нема да биде Божјата одлука, наградата или казната од Него, туку она што било во сечие срце. Она што се случувало во текот на целиот наш живот, ќе биде откриено во Денот на Судот. Ако постои награда или казна во ова откривање (а навистина постои), таа не доаѓа од Бога, туку од љубовта или омразата што владее во нашите срца…

Чинам дека дојдовме до правилно поимање на она што е вечниот пекол и што е вечниот рај, и кој всушност ја носи одговорноста за таа поделба. На иконата „Последен суд“ Го гледаме нашиот Господ Исус Христос како седи на престол. Десно од Него се Неговите пријатели, благословените мажи и жени, кои живееле според законот на Неговата љубов. Лево од Него ги гледаме Неговите непријатели – сите оние што својот живот го поминале со омраза кон Него, иако многумина од нив надворешно изгледале благочестиви и побожни. А меѓу нив има огнена река, која истекува од престолот и ги разделува првите од вторите.

Каква е таа река? Дали тоа е средство за мачење? Дали тоа е одмаздничка сила што излегува од Бога, за да ги уништи Неговите непријатели? Не, ништо слично. Огнената река е онаа иста река што истекувала од Едемот, за да го наводнува рајот (1Мојс 2,10). Тоа е реката на благодатта Божја, која уште од почетокот ги оросувала Божјите светии. Т.е. тоа е потокот на Божествената Љубов, која се излева врз Неговите созданија.

Љубовта е оган (секој кој љубел, го знае тоа). Бог е Љубов, и во таа смисла Он е Оган. Огнот ги гори сите оние што не се оган, и ги осветлува оние што се оган (сп. Евр 12,29). Бог многупати се јавувал во вид на оган: на Авраам, на Мојсеј во запалената капина, на израилскиот народ кога му го покажувал патот по пустината во вид на огнен столб, кога ја покривал скинијата со Својата слава во вид на светол облак (2Мојс 40,28-32) и кога излевал оган на врвот од планината Синај. Бог се јавил како пресветол оган и на гората на Преображението. Самиот Он рекол: Дојдов да фрлам оган на земјата (Лк 12,49), т.е. може да се каже – љубов, зашто, како што вели св. Јован Лествичник: „љубовта е извор на духовен оган.“

Светиот Дух слегнал врз главите на апостолите во вид на огнени јазици. Двајца од апостолите, откако Христос им се јавил, откриле: Зар не гореа срцата наши кога разговараше со нас? Христос ја споредува верата со запалена свеќа. Св. Јован Претеча во својата проповед вели дека Христос ќе ги крштева луѓето со Светиот Дух и со оган. И навистина, Самиот Господ рекол: Дојдов да фрлам оган на земјата, и колку би сакал да се беше веќе разгорел (Лк 12,49-50).

Навистина, највидлив знак на верата е топлината на срцето; затоа се говори за огнена вера или за вера што предизвикува топлина на срцето. И ако знак на верата е топлината на срцето, знак на неверието е студот. „Сакате ли да знаете, дали човек има вера или не? Ако од неговите очи, зборови, гестови излегува топлина – биди уверен дека во неговото срце живее верата. Ако чувствувате студ, кој излегува од целото негово битие, тоа значи дека во него нема вера, па што и да зборува. Тој може да коленичи, смирено да ја наклонува главата, со кроток глас да изрекува поуки, но од сето тоа ќе излегува само студ што мрзне, од која вашата душа ќе се скочани.“ (Фотиј Контоглу).

Рајот и пеколот се едната иста Божја река, едниот и ист оган на Божествената љубов, кој сите ги пронизува со едната и иста благотворна енергија, без разликување и недостаток. Едната и иста живототворна вода станува вечен живот за верните и вечна смрт за неверните; за првите е извор на блажен живот, за вторите – вечно гушење, вечни маки; рај за едните и пекол за другите. Не сметајте го ова за чудно. Синот, кој го љуби својот татко, ќе биде среќен во неговите прегратки, но ако синот го мрази таткото, неговите прегратки за него ќе станат мака. За човекот што е исполнет со омраза, љубовта што се излева врз него претставува вжарен јаглен што се посипува по неговата глава.

„Во велам, – пишува св. Исак Сирин, – дека мачените во геената се поразувани од бичот на љубовта!.. Сосема е погрешно да се мисли дека грешниците во пеколот се лишени од Божјата љубов. Љубовта е чедо на познанието на вистината и таа неоспорно им се дарува на сите. Но, моќта на љубовта делува на два начина: ги мачи грешните, додека истовремено ги восхитува оние што живееле во согласност со неа“ (Беседа 84).

Бог е љубов. Ако навистина веруваме во оваа вистина, знаеме дека Бог никогаш не мрази, никогаш не казнува, никогаш не се одмаздува. Како што вели ава Амон: „Љубовта никогаш никого не мрази, никогаш никого не прекорува, никого не осудува, никого никогаш не ожалостува, од никого не се гнаси, ни од верните ни од неверните, ни од туѓинецот, ниту од грешникот, ниту од блудникот, ниту од никој нечист, туку грешните, слабите и невнимателните се токму оние што најмногу ги љуби, чувствува болка заради нив, се ожалостува и ги оплакува, и сострадува кон порочните и грешните, повеќе отколку кон добрите, подражавајќи Го Христа, Кој ги повикувал грешните, бидејќи јадел и пиел со нив. Поради ова, покажувајќи што е вистинска љубов, Он ги поучувал, велејќи: Бидете добри и милостиви како вашиот Отец, Кој е на небесата и како што Он им дава дожд на праведните и лошите, и прави сонцето да свети на лошите и добрите, така и оној што има вистинска љубов, вистинско сострадание, се моли за сите.“

Ако сега некој е збунет и не разбира како е можно Божјата љубов да се распространува и на грешните, и со тоа да ги осудува бедните и несреќни суштества на огнена геена, дозволете да ви го објаснам тоа со примерот од евангелската парабола за блудниот син, поточно – со примерот на неговиот постар син (Лк 15,11-32).

Зар тој немал учество во имотот на својот татко? Зар сè од имотот не му припаѓало нему? Зар тој бил лишен од татковската љубов? Зар татко му самиот не одел кај него, молејќи го да земе учество во радосната гозба? Што го правело него несреќен, што е тоа што однатре го горело? Зар некој нему му откажал во нешто? Зошто не се радувал на враќањето на братот? Зошто нема љубов ни кон таткото, ни кон братот? Зар неговата внатрешна злоба не била причина за неговата несреќа? Зар поради неа тој не се најде во пекол? И што претставувал тој пекол? Зар тоа било некое оддалечено место? Дали таму се употребувале некакви справи за мачење? Зар не продолжил тој да живее во домот на својот татко? Што го одделувало него од домашните што се радувале, ако не е тоа неговата сопствена омраза и злоба? Зар татко му или брат му престанале да го љубат? Зар неговото срце не се ожесточувало сè посилно токму поради таа љубов? Зар не го ожалостувала радоста на оние околу него? Зар неговото срце не горело со омраза и кон таткото, и кон братот, со омраза кон нивната взаемна љубов?

Тоа и е пеколот: отфрлање на љубовта, враќање на љубовта со омраза, огорчување при невината радост, срдечна злоба како одговор на љубовта што опкружува. Тоа е вечната состојба на сите проклети.

Нив сите пламено ги љубат. Тие се поканети на радосна гозба. Тие можат да живеат во Царството Божјо, на Новата Земја и Новото Небо. Никој нив не ги прогонува. Дури и ако би сакале да си заминат, тие не би можеле ниту да се оддалечат од тоа Ново Творение Божјо, ниту да се сокријат од присуството на Божествената Љубов, која секаде проникнува. Можеби, единствен излез за нив би било да се сокријат од своите браќа и да бараат мачителна самотија, заборав далеку од нив. Но, нема да можат да се сокријат од Божествената Љубов. И она што ќе биде најмачно за нив е тоа што во Новото Творение, Бог ќе биде сè за своите созданија.

Св. Григориј Ниски вели: „Во овој живот ние неодделиво сме поврзани со многубројните реалности на овој свет, како што се времето, просторот, местоположбата, воздухот, храната и пиењето, облеката, сончевата светлина, светлината од ламбата и многу други неопходни нешта за животот, од кои ниту една, колку и да е значајна, не е Бог; но онаа благословена состојба што се надеваме да ја стекнеме, нема да има потреба од ниедно од нештата што ги пребројавме, но наместо тоа Самото Божество ќе стане за нас сè, распределувајќи се Себеси сразмерно на нашите потреби. Од Светото писмо е јасно дека Бог за оние што се достојни станува и место, и дом, и облека, и храна, и пиење, и светлина, и богатство, и царство, т.е. сè што може да се наведе и може да се помисли, за да се направи нашиот живот блажен.“

Во новиот вечен живот, Бог ќе биде сè во сè (1Кор 15,28), не само за добрите, туку и за злите, не само за оние што Го љубат Христа, туку и за оние што Него Го мразат. Но, како оние што Го мразат, ќе поднесат да добиваат сè од рацете на Оној што го презираат? О, какво вечно мачење ќе е тоа, каков вечен оган, какво крцкање со забите!

Одете од Мене, проклети, во неизгасливиот внатрешен оган на омразата, вели Господ, зашто Јас гладував за вашата љубов, но вие не Ми ја дадовте, Јас жедував за вашето блаженство, но вие не Ме напоивте со него, Јас бев затворен во темницата на Мојата човечка природа, но вие не Ме посетивте во Мојата Црква. Отсега сте слободни да одете онаму, каде што ве влече вашата лоша волја – бегајте од мене, во маката од омразата на вашите срца, која е туѓа на Моето љубовно срце, кое дури не знае што е тоа омраза кон кого било. Вие сте слободни, па така оддалечете се од Мојата љубов во вечната мака на вашата злоба, која е непозната за Мене и туѓа на оние што сакаат да останат со Мене. Таа злоба вие ја примивте од ѓаволот по сопствена волја, зашто Јас ве создадов вас како слободни и разумни битија. Но, каде и да одите вие, водени од темнината на вашите срца што мразат, знајте, Мојата љубов секаде ќе ве следи вас како огнена река, зашто независно од она што вашето срце избира, вие сте и вечно ќе бидете Мои деца. Амин.

Александар Каломирос

Подготвил: Георгиј Глигоров

По 40 дена од Своето Воскресение, Христос ќе се вознесе на небото, и со тој настан се запечатува целото Негово спасително дело. За овој настан, од евангелистите накратко споменува Марко (16,19-20), а најмногу Лука (Лк 24,50-53 и Дела 1,1-11). Исто како и страдањето и воскресението, Христос претходно го најавил и Своето вознесение: Ова ли ве соблазнува? А, ако Го видите Синот Човечки да се искачува таму каде што беше претходно? (Јн 6,62). Христос како Бог секогаш е со Отецот и Светиот Дух: под слегување, се подразбира Неговото Воплотување (кенозис), а под искачување, вознесувањето на Неговата човечка природа (обожението).

Во периодот на 40-те дена, меѓу Воскресението и Вознесението, Христос им се јавувал на учениците и им ги откривал тајните на Царството Божјо. Господ им заповедал да не излегуваат од Ерусалим, додека не им го исполни ветувањето, дека ќе им испрати друг Утешител, односно додека не слегне Светиот Дух врз нив и ги облече со сила одозгора, по што би можеле да го проповедаат Евангелието по целиот свет. Тоа и ќе се случи по 10 дена, за време на старозаветниот празник Педесетница.

Зошто токму 40 дена требало да поминат до Вознесението? Бројот 40 имал големо значење воопшто на древниот Блиски Исток, а особено тој број има големо значење во Библијата: претставува символ на завршено дело, генерација и исполнување. Св. Никодим Светогорец вели дека Христос, според Својата човечка природа, примил три раѓања (1.Воплотувањето од Дева, 2.Крштението од Јован и 3.Воскресението), и во трите раѓања е наречен – првороден (1.од многуте браќа по тело, 2.во новото создание, 3.од мртвите). 40 дена по секое од овие раѓања, се случува нешто многу важно (1.Сретението, 2.победата над искушенијата од ѓаволот, 3.Вознесението).

Во овие 40 дена по Воскресението, тој ги поучувал учениците на тајната на Царството Божјо, коешто веќе е тука, а тоа е Црквата. Неслучајно Црквата порано вршела масовно Крштение на катихумените токму на Велика Сабота (т.е. Велигден), со што тие на мистичен начин учествувале во Страданието и Воскресението Христово. За време на периодот по Велигден, тие поминувале едно особено поучување, т.н. мистагогија (воведување во тајната), кога паралелно учествувале во светите тајни и сето тоа им било објаснувано, т.е. им се разоткривала тајната на Црквата. Затоа што порано, како некрстени, тие не можеле да ги знаат овие нешта, ниту да учествуват во благодатниот живот на Црквата. Гледаме како праксата на раната Црква, го продолжува она што се опишува во Новиот завет. На некој начин, сите ние ги поминуваме сите фази што ги поминале и апостолите. Во денешно време оваа пракса на мистагогија не постои, но некаде веќе започнуваат да ја обновуваат затоа што таа е суштинска за духовниот живот. Кај нас, како традиционално православно општество, таа не постои и тука се соочуваме со еден голем проблем: луѓето не знаат зошто се православни, едноставно го прифаќаат тоа како обичај, бидејќи се родиле тука, како некаква идентификација. Но, верата не е само некаков фолклорен декор, туку таа е осмислување на целиот човеков живот и тука познавањето на верата е суштинско за вечното спасение.

Господовите настани не се изолирани еден од друг, ниту се различни по вредност. Така и Господовите празници се спасителни настани на Божествениот Домострој, бидејќи преку нив се изврши и устрои спасението на човештвото. Христос се вочовечи, поучуваше, пострада, воскресна и се вознесе. Тука постои едно чудесно единство. Кој празник е најголем во таа смисла? Ако Христос не се воплотеше (Божик), немаше да се случат Воскресението и Вознесението. Ако не воскреснеше, залудно ќе беше Воплотувањето. Па така, Вознесението е практично круната, венецот на сите празници (како што главата е украс на целото тело).

Значењето на Вознесението е во тоа што човечката природа, обожена со Воплотувањето, е прославена. Христос седнал од десната страна на Бога, а тоа е еден символичен израз; тука не станува збор за географски поим (место), туку за онтолошка состојба. Седењето оддесно, со јазикот на Библијата, значи да се разделува истата власт и достоинство со оној до кој седиш. Па така, човечката природа со Христа станува учесник во славата и вечноста на Божествениот живот. Се исполнува она, за што беше создаден човекот, а тоа е единството и заедницата со Бога. Кај некои отци постоело мислењето, дека и да не паднел човекот, Бог сепак ќе се воплотел. Затоа што, ако целта на создавањето на човекот била единството со Бога, тоа единствено можело да се изврши преку соединувањето на Божествената несоздадена личност со создадената природа, односно со Воплотувањето на Бога. Преку Христа, човекот е соединет со Бога, но за човекот да учествува во обожената и соединета со Бога природа, треба да биде во единство со таа обожена во Христа природа, т.е. да стане член/орган на тоа Тело Христово, коешто е Црквата. Според древното учење, Бог стана човек, за човекот да стане Бог (по благодат).

Спасението на човечката природа во Христа е извршено, но од секој човек зависи дали ќе го прими тоа спасение, во зависност од слободната волја пројавена во подвигот во Црквата. Така, секој човек на еден личносен план треба да го помине она што Христос го поминал, т.е. да стане соучесник во Христовата тајна. Во животот на Црквата ние напредуваме во согласност со тие фази од Христовиот живот: прво се раѓаме во Христа, потоа страдаме со Него, го победуваме ѓаволот и воскреснуваме, и на крај можеме да го живееме и обожувањето. Токму празникот Вoзнесение, отците го поврзуваат со обожувањето на човекот.

Суштината и смислата на празникот Вознесение се многу големи и возвишени. Ако со Воскресението беше победена моќта на смртта и на ѓаволот, тогаш со Вознесението нашата природа се издигна на престолот Божји и ни се даде можноста да достигнеме и ние во доживувањето на Вознесението, што е обожувањето. Во тој контекст, св. Григориј Палама вели дека Воскресението е поврзано со сите луѓе, а Вознесението со светиите (спасените). Сите ќе воскреснат во последниот ден, но нема сите да се вознесат: А прво ќе воскреснат мртвите, потоа ние што сме останале живи, заедно со нив ќе бидеме грабнати на облаците за да се сретнеме со Господа во воздухот (1Сол 4,16-17).

Да ја продлабочиме смислата на Вознесението, набљудувајќи ја иконата на празникот.

Круговите во горниот дел го претставуваат Небото. Христос седи и благословува, а во другата рака држи свиток (Словото што го проповедал). Облеката на Христос е светла/златна (како и на иконите на Воскресението и Преображението), а тоа ја претставува Неговата преобразена и обожена човечка природа, која веќе не е подложна на физичките закони.

Облеката на двата ангела околу Него е како облеката на апостолите, а оние два ангела долу се со бела облека. Горните ангели се сведоци на Страдањето и тие покажуваат дека, иако Христос се вознесува на Небото, тој со себе ги носи и белезите на Распнувањето. Човечката природа, претставена со црвената облека на ангелите што Го носат Исуса – отсега е на Небото. Додека Божјата природа, претставена со белата облека на долните ангелие – отсега е на земјата. На тој начин, оваа икона го прикажува единството на несоздадената и создадената природа што се случило во Личноста на Христос.

Маслиновите дрвја како да ја делат иконата на два дела: Небо и земја. Долу е Мајката Божја со апостолите: таа претставена вака ја претставува Црквата. Околу неа има 12 апостоли (но нели Јуда во тоа време веќе се обесил, а Матиј како замена сè уште не бил избран). Тука е претставен Павле, ама знаеме дека тој дури подоцна станува апостол; тој не Го видел Христа за време на Неговиот живот. Зар не е историска грешка, би рекле. Но, станува збор за тоа дека иконата има есхатолошка смисла. Претставувањето на Павле покажува дека визијата на Црквата не е временска визија: заедницата во верата во Царството на Бога, благодарение на Светиот Дух, ги надминува границите на просторот и времето на овој свет. Евангелските настани со Христос имаат значење за секој член на Црквата, зашто ние всушност на еден мистичен начин сме учесници во сето она што Христос го извршил. Ние не си споменуваме едноставно за некои историски настани, туку ние учествуваме во тие настани.

Облеката на апостолите е зелена и црвена. Зелената боја е боја на надежта и на Светиот Дух. На иконата на Троица од преподобниот Андреј Рубљов, ангелот што Го претставува Светиот Дух е облечен во зелено. Црвената боја не е само символ на земјата и крвта, туку и на љубовта.

Иконата како да е поделена двојно. Еднаш со дрвјата, хоризонтално, а вторпат со Мајката Божја, вертикално, како да се прави крст. Небото и земјата се соединети преку Мајката Божја и Нејзиниот Син при што прават крст.

Но, не треба премногу да ја анализираме иконата, да не дојдеме во ситуација да мислиме дека таа само нешто симболично кажува и да заборавиме да ја почитуваме. Според православниот духовен опит, иконата ја претставува преобразената реалност, во која ние литургиски и мистично стануваме учесници.

Според евангелските сведоштва, Христос благословувал додека се вознесувал, кревајќи ги рацете. Можно е тој да благословувал, како што било обичај во Стариот завет од страна на свештениците, со изобразување на буквата шин (шалом – мир). „Колку чудно дејствие – вели св. Филарет Московски за ова. Господ благословува и сè уште не го завршува благословувањето, туку продолжува да благословува, вознесувајќи се притоа на небото. Што значи тоа? Тоа, дека Тој не сака да го прекрати Својот благослов, туку продолжува без крај да ја благословува Својата Црква и сите верни во Него. Да помислиме, браќа, дека и сега над нас се распространети Неговите раце и Неговото благословение. Каков срам и страв за оние што во светската суета Го забораваат Него. А каква ли радост за оние што Го љубат.“

Апостолите си заминале со радост, бидејќи со своите очи ја виделе славата на Својот Господ и Учител и го очекувале исполнувањето на Неговото ветување за Духот. Исто така, Христос им ветил (а тоа се однесува и нам): Ете, Јас Сум со вас преку сите дни до свршетокот на светот.

 Г.Г.

Богатството на образи претставено на светите икони е преголемо, но изгледа само едно нешто ги соединува сите нив. Иако не секогаш се претставува на еден натуралистички начин, тие секогаш имаат за цел да ја претстават реалноста. На иконите од животот на Христос, Неговите светии или други историски настани, секогаш ни се презентира она што се случило, како и значењето зад она што се случило.

Претставата на свети Георгиј како го убива змејот се чини како да наликува на бајка, и навистина оваа претстава е популарна во детските книги.

Зошто постојат илјадници зачувани свети икони на свети Георгиј како го убива змејот, во сите делови од христијанскиот свет и во сите векови во минатото?

Георгиј – светец и маченик

Георгиј бил римски војник, роден при крајот на 3 век по Христа, во Кападокија, воспитан како христијанин од страна на својата мајка вдовица, во нејзиниот град Лида, во Палестина.

За време на владеењето на императорот Диоклецијан, настанало гонење на христијаните, и како римски заповедник во тоа време, Георгиј имал наредба да делува. Тој одбил и ја исповедал својата вера. Следеле многу ужасни, но неуспешни тортури, за да го надвијат младиот Георгиј (тој сè уште бил во своите дваесетти години), но се случило спротивното, во Христијанство биле преобратени некои од оние што го сведочеле неговото исповедање, вклучувајќи ја и сопругата на Диоклецијан, царицата Александрија. Конечно, Георгиј бил обезглавен. Годината на неговото мачеништво била 303 по Христа.

Само една генерација подоцна, кога христијанскиот император Константин владеел со Римската империја, била изградена црква посветена на св. Георгиј во Лида, каде што биле чувани неговите мошти, почитувани од локалните христијани.

Со ваквото рано и брзо распространување на почитувањето на св. Георгиј, се појавила негова икона, која останала конзистентна, и се базирала на неговата реална физичка појава во светот. Тој е прикажан како младо голобрадо момче, со прамени на кадрава кафеава коса. Тој е облечен како војник, а и оние икони што го претставуваат како јава на бел коњ, исто така датираат од првиот милениум. Понекогаш е прикажан како носи украсена дијадема на својата глава, еден вид блискоисточна верзија на царска круна, која се однесува на неговиот „маченички венец“.

Чудото на свети Георгиј со змејот

Св. Георгиј е познат како великомаченик, победоносец и чудотворец. Ова сведоштво не се однесува само на неговиот живот и смртта (со која ја стекнал титулата великомаченик), туку и на чудесата што Бог ги извршил преку него по неговото мачеништво. Историјата на Црквата е преполна со постхумни појавувања на Христовите светии, коишто не се јавуваат само како гласници, туку и како заштитници и чудотворци за христијаните што се борат на земјата.

Избавувањето на принцезата и градот од пустошот на рептилниот ѕвер е едно чудо што му се припишува на св. Георгиј.

Постојат повеќе варијанти, но најраспространетата се однесува на градот наречен Силена, близу едно езеро во Либија. Во езерото живеело едно чудовиште, опишувано различно и како змеј, и како џиновска змија или дури и како крокодил. Ѕверот им попречувал на жителите на Силена слободно да црпат вода од езерото и воглавном го тероризирал градот. Како пагани, суеверните граѓани биле под заблуда и принесувале млади девици, што ги избирале со ждрепка, како жртва на чудовиштето за да не го уништува градот. Неизбежно, ждрепката паднала на царската ќерка (идентификувана како Елизабета во неколку руски икони). И покрај молбите на владетелот, неговата ќерка била испратена кон езерото.

Стариот змеј се појавил од водата, подготвен да ја проголта принцезата, кога одеднаш св. Георгиј се појавил на светол бел коњ, наоружан со копје, штит и меч. Творејќи го знакот на крстот и во името на „Отецот и Синот и Светиот Дух“, св. Георгиј го покорил змејот на земја со своето копје, додека неговиот коњ ја згазнал змијата со своите копита. Св. Георгиј ѝ заповедал на принцезата да го врзе вратот на змејот со нејзиниот појас и го одвел ѕверот назад во градот. Таму, пред запрепастените граѓани и благодарниот цар, св. Георгиј го убил змејот со својот меч.

Чудесната интервенција на Георгиј довела до преобраќање на целиот град во христијанската вера.

Некои детали од приказната варираат во раскажувањето, што сведочи дека веста за настанот првично се пренесувала усно (најраните писмени забелешки датираат од 11 и 12 век). Во секој случај, главните делови на приказната: принцезата, змејот врзан со појас, криењето на паганите зад ѕидовите на нивниот град, како и самиот св. Георгиј, се појавуваат во многу фрески и икони што датираат од 12 век. Оваа резба на камен ковчег од Конисбург, Англија, има резба на Георгиј како се бори со змејот (долната слика) и датира од 11 век.

Змејот: чудо, мит или симбол?

Додека е несомнено тоа дека војникот и маченик Георгиј постоел, современиот ум се мачи со настанот на убивање на змејот и спасувањето на принцезата. Премногу личи на бајка и тука е искушението фокусот да биде пренесен на симболичното значење на приказната.

Симболизмот на приказната и нејзините икони

Навистина, зад приказната и иконата на св. Георгиј, каде тој го убива змејот, постои силен симболизам. Змејот и змијата се два описа што му се даваат на ѓаволот од страна на св. Јован во Откровението (12,9). Каква и да е вистинската природа на ѕверот, во најраните писмени сведоштва тој е опишан како змеј, а во најстарите зачувани претстави тој се прикажува како змијолик змеј, за намерно да се евоцира образот на ѓаволот.

Појавата на св. Георгиј, исто така, намерно го евоцира библискиот симболизам. Повторно, во Божественото Откровение св. апостол Јован пишува: И видов, ете, бел коњ, и на него јавач со лак; и Му беше даден венец, и тој излезе како победник, за да победи (Откр 6,2).

Победоносен војник на светол бел коњ е токму начинот на кој св. Георгиј се прикажува и во писмените и во иконографските претстави на чудото. Иконите на чудото, исто така, честопати прикажуваат како венец од небото му се полага на главата на св. Георгиј од страна на ангел. Некои икони, особено од Грција, го прикажуваат Георгиј со лак и стрели близу неговото седло, комплетирајќи ја споредбата со коњаникот од Откровението.

Ова е претставата и иконата што ни го предаваат чудото на св. Георгиј: маченик што станал победоносен херој. Св. Георгиј е седнат на победоносен бел коњ, зад него се вее црвено платно како знак на мачеништвото, и благословот на Исус Христос што се прикажува со раката која излегува и благословува. Тој јава напред победувајќи: најпрво ѓаволот во форма на змеј, а потоа и жителите што се кријат зад градските ѕидини. Пикнати во својата тврдина, тие плашливо гледаат бидејќи се победени од св. Георгиј: не преку сила, туку со своето обраќање во Христијанство, по видените чудеса извршени од Бога преку него.

Новгородскиот стил на претставување на свети Георгиј

Иконописците од Северна Русија сликале на еден минималистички начин, оттргајќи сè, освен главните детали на сцената што се изобразува. Совршен пример за ова е иконата на Авраамовото гостопримство од Андреј Рубљов, кој отстранил сè од сцената, освен Тројцата Ангели и трпезата на којашто седеле, произведувајќи образ на Света Троица.

Св. Георгиј е еден друг пример. Во иконите на северот од текот на 15 век, што го претставуваат него, се отранети принцезата, градот, па дури и езерото. Она што останало е маченикот Георгиј на коњ, како одозгора го прима благословот од Христа. Тој е сам во пустина со змијоликиот змеј, кој се појавува од јама, а не од езеро, и тука тој се бори со ѕверот. Како што Георгиј е победоносен во приказната, змејот е прободен во устата, и тука образот станува повеќе како генерална слика на победата на светецот над страстите, коишто се борат во самотијата на внатрешното срце (т.е. пустината од иконата).

Претераното сфаќање на симболизмот

Очигледно, приказната и претставата на св. Георгиј кој го убива змејот уште од почеток се разбирала симболично, добивајќи го својот иконографски зенит во 15 и 16 век. Затоа, воошто не е „модернистички и ренесансно“, од една страна, ниту пак „хиперрационално и критичко“, од друга страна, да се придава ова симболичко значење на иконите на св. Георгиј кој го убива змејот: и средновековните христијани пред нас го разбирале тоа.

Како и да е, постои искушение сосема да се занемари сведоштвото за оригиналното чудо, дека првично се појавил симболот на Георгиј кој го убива змејот, а потоа се додале принцезата и либиските пагани како приказна, за да се воплоти симболичкиот образ. Ова не е случај тука, затоа што некои од најстарите претстави на св. Георгиј кој го убива змејот (11 и 12 век) вклучуваат детали, како што е, на пример, принцезата како го води змејот со својот појас: детали што не е лесно да се интерпретираат симболично. Добар пример на рани претстави на „комплетното“ чудо е фреската од црквата Св. Георгиј во Стара Лагода, Северна Русија, која датира од 1160 година.

Можеби змејот е опис даден на суштество, многу попрепознатливо за нас што живееме денес, иако другите аспекти од сторијата: жртвувањето од страна на паганите на свои сограѓани на ѕверот, избавувањето од св. Георгиј, и подоцнежното обраќање на паганите треба да се земе како веродостојно. Се случиле многу повеличествени чудеса во името на Бога, и ако своеволно дозволуваме да изгледаме лековерни и будалести за светот, затоа што веруваме во Воскресението и дека опишаното во Делата апостолски навистина се случиле, тогаш нема никаква грижа да го сториме истото и за ова чудо.

Сепак, поважно е да се разбере смислата на чудото. Најверојатно, историското чудо и симболичката интерпретација настанале истовремено. Истото се случило и во Писмото: чудото не се твори само за да се направи чудо, туку за да се прослави Бог и со тоа да биде прославен Синот Божји (Јн 11,4 и на некои други места особено во Евангелието според Јован).

Јавачот на бел коњ од Откровението е образ даден на христијаните од првиот век, како знак на надеж, дека со останувањето верни, ќе бидат победоносни среде гонењата. Образот на св. Георгиј кој го поразува змејот е даден на христијаните од подоцнежните времиња, кои исто така тогаш имале потреба од надеж. Иако Византиската Римска империја била христијанска до крајот на првиот милениум, нејзината земја била под закана од сите страни од разновидни нехристијани: пагани, муслимани, па и христијански еретици како аријаните. Св. Георгиј се појавува како победоносен херој на христијаните под опсада, за да се зацврсти нивното исповедање.

Св. Георгиј како „Победоносец“ и „Змејопоразувач“ продолжува и денес да биде крепок образ за христијаните, мачени од надворешни или внатрешни напади. Причината е двократна. Прво, образот на Георгиј и змејот е поразувачки, и несомнено многумина иконописци со задоволство го сликале светецот во една ваква необична поза; сепак, ова не би било доволна причина, доколку чудото на св. Георгиј било мит. Затоа, втората и поважна причина зошто образот се запазил е затоа што Бог продолжува да твори чудеса преку застапништвото на св. Георгиј дури и денес, за оние верни христијани што се обраќаат кон него за помош.

Георгие, Бог те издигна како Негов градинар,

Зашто ти за себе собра плодови на добродетели.

Сеејќи во солзи, сега жнееш со радост,

Ја пролеа својата крв во борба и Го здоби Христа како свој венец.

По твоите молитви, на сите ни се дарува прошка на гревовите.

Извор: iconreader.wordpress.com

Подготвил: Георгиј Глигоров

Потеклото на гестовите со рака

Во древна Грција и Рим постоел утврден систем на гестови со рака што се користел во ораторството и реторството. Еве некои од најупотребуваните. Некои од најстарите зачувани православни икони се најдени во Рим и затоа се верува дека првите православни иконописци ги примениле овие гестови при сликањето на Христос, Неговите светии и ангелите. На пример, на иконата Благовештение, архангелот Гаврил е прикажан со крената рака на начин, кој во древниот свет означувал почеток на важен говор. Ова може да се види во најстарата зачувана икона на Благовештението, а химните на празникот говорат за важната вест што Гаврил ја дал на Марија, така што гестот со раката е соодветен.

Ова ораторско значење најверојатно и е првичниот „извор“ за прикажување на Христос со крената рака, како Оној Кој повеќе од кого било има нешто важно да каже. Како и да е, за секој православен или римокатолички христијанин, десната рака на Исус е крената за да даде благослов. Гестот го повторуваат клириците кога благословуваат, така и светиите на иконите, ако биле клирици, честопати се прикажани како ја држат десната рака на истиот начин. Ова содржи символизам во себе, кој се развил со текот на времето и вреди да се истражи.

Символизмот на благословот

Прстите ги изобразуваат иницијалите (IC XC), четири општораспространети букви кои наскратено го содржат името на Исус Христос на грчки: IHCOYC  XPICTOC. Ние преку името на Исус сме спасени и добиваме благослов: И во името на Исуса да ги преклони колената на сè што е небесно, земно и подземно (Филип 2,10).

Трите прста на Христос – освен што ги изобразуваат буквите „I“и „X“ – го исповедаат и Триединството на Бога: Отецот, Синот и Светиот Дух. Палецот и прстот (коишто се допрени) кај Исус, не ја изобразуваат само буквата „C“, но укажуваат и на Воплотувањето: соединувањето на Божјата и човечката природа во Исуса Христа.

Сличности со будистичката иконографија

Важно е да се истакнат погоре споменатите значења, бидејќи може да дојде до забуна, дури и соблазна, причинета од слични изобразувања на Буда кој ги држи рацете на истиов начин. Како одговор на ова, треба да се имаат предвид неколку работи:

• Утврдената пракса на овој гест во древното грчко и римско говорништво, коешто го објаснивме погоре, и самата географска локација на Христовото Воплотување како и на раната христијанска Црква, сведочат дека е многу поверојатно гестовите христијаните да ги „позајмиле“ од Римскиот сенат, отколку од учениците на Буда.
• Има значење зад начинот на кој Христос ја држи Својата рака на иконите; има значење зад начинот на кој Буда ги држи рацете на статуите: но тука завршува сличноста. Симболичните гестови на рака кај Буда се нарекуваат мудри и тие си имаат свое значење и не ја предаваат истата вера како Христовите икони. Ако го отфрламе секој медиум што ја соопштува Вистината, само затоа што некоја друга религија го употребува истиот медиум, тогаш ќе останеме со ништо! Мораме да ги прифатиме сличностите и да ги распознаваме разликите.
• Само затоа што религијата постоела пред Христовото Раѓање, не значи дека сите учења на Христијанството постоеле пред него. Во врска со будистичките мудри, Витарка Мудра е онаа која најмногу приличи на Христовата десна рака од иконите. Исто така, најстарите претстави на витарка мудра ги претставуваат трите прста исправени, а не свиени. Многу подоцна забележуваме вакви претстави, коишто забележително наликуваат на христијанската иконографија. Оваа претстава е од 8 век по Христа, векови откога иконографијата на Христос е утврдена. Би можеле да запрашаме, која религија влијаела врз другата.
• Конечно, будистичките мудри се дидактички; тоа се гестови со рака дизајнирани да пренесат порака. Додека Христограмот „IC XC“ е многу повеќе од ова: истовремено претставува и знак и средство за благослов. Статуата на Буда ги држи дланките само така, а неговите следбеници треба да запомнат само некое одредено учење; Христос ја крева Неговата десница, а христијаните добиваат благослов од Бога. Дури и ако Неговите слуги, светиите, ги држат дланките на истиот начин, ние всушност го примаме благословот Божји преку името на Исус Христос.

Извор: iconreader.wordpress.com

Г.Г.

Иконата на преподобниот Андреј Рубљов претставува највозвишен иконографски израз на богословието на Света Троица. На оваа икона символично е претставена Троица, според старозаветниот расказ поврзан со историјата на Авраам и тројцата гости кај Мамврискиот даб, нешто што во христијанската традиција се доживува како старозаветно пророчко укажување (навестување, објавување) на Света Троица (Авраам среќава Тројца, а се обраќа како кон Еден: „Господи…“, види 1Мојс 18 гл.). 

Иконата е насловена „Авраамово гостопримство“. На едно ниво оваа икона ги претставува тројцата ангели, седнати под дрвото на Авраам, но на друго е видлив израз на она што Светата Троица претставува: што е природата на Бога и како ние Му пристапуваме. „Читањето“ на образот се одвива одлево надесно, каде Ги гледаме Отецот, Синот и Светиот Дух. Секоја Личност има различна боја на облеката. Духот има небесно-сина и светло-зелена боја (Духот на создавањето се движи на небесата и водите, диши на небото и земјата, сè преку Него живее). Синот има најтемни бои: црвено-кафеава (земјена) и сина (небесното), во Него се соединуваат небото и земјата, двете природи (Божјата и човечката) се присутни во Него и златен појас на десното рамо, бидејќи Божеството го преобразува Неговото земно битие. Отецот, на некој начин, ги има сите бои кои се менуваат со светлината, нешто што не може да се дефинира и е неописливо. Така и треба да е, никој не Го видел Отецот, но видението на Него го исполнува универзумот.

Имаме движење во правец на часовникот. Отецот Го благословува Синот (недефинирано гледа или кон Синот или кон Чашата, која е символ на искупителната Жртва: „ова е Мојот возљубен Син…“), Синот Го слуша Отецот и укажува кон Духот (Он Го испраќа). Ние сме повикани да го завршиме кругот. Тоа е патување: Треба да одговориме на Духот Кој укажува кон Исус (Патот), а Он кон Отецот, во Кого сите нешта наоѓаат исполнување. Тука се три нешта: карпа, рид (над Духот), дрво (над Синот) и куќа, дом (над Отецот). Духот нè возведува на ридот на молитвата, патот нè води кон Исус и кај дрвото. Дрвото засолнува од горештина и е место на безбедност. Тоа е над Синот и Жртвата на трпезата. Поради Жртвата дрвото процветува. Дрвото на смртта (Крстот) е преобразено во дрво на животот. Дрвото е на патот кон домот, домот на Отецот, кој е целта на нашето патување („во домот на Мојот Отец има многу места на живеење, одам да ви приготвам место…“). Тоа е почетокот и крајот на нашите животи. Вратата е отворена за патниците, а прозорецот отворен за Отецот да го види блудниот син што се враќа и да го пречека. Тројцата се претставени како патници, но зошто оние што имаат крилја би патувале? Бидејќи Бог нè придружува нас на нашето патување.

Трпезата е во централниот дел на иконата; очигледно е жртвеник на кој е положено Јагнето Божјо. Од една страна е прикажано гостопримството на Авраам, а од друга страна, гостопримството Божјо кон нас. Тука е Евхаристијата во која ние учествуваме и во која уште сега, во овој живот, го предвкусуваме животот на Царството Небесно, кое претставува љубовна заедница (мистично соединување) со Бог Света Троица. Приносот на нас верните на Бог Света Троица во Светата Литургија се случува во Светиот Дух преку Синот на Отецот. Како што е и двигот во иконата.

Во иконата е запечатена онаа Божествена љубов што царува во Троица и чија највозвишена пројава е искупителниот подвиг на Синот. Крсната жртва на Бог Син е исто така подвиг на љубовта на Бог Отец и Бог Свет Дух.

Тајната на Троица не може да се спознае со разумот, но може некако да се дојде до некоја претстава во молитвениот живот, кога преку молитвата општиме со Личностите на Троица, носители на Едната суштина. Рековме дека ние се обидуваме да Го спознаеме Бога, затоа што во вистинска смисла тоа не е возможно. Св. Григориј Богослов вака го објаснува ова: „Не успевам да го замислам Едното, а веќе ме озаруваат Тројца; не успевам да ги разделам Тројцата, а веќе се вознесувам кон Едниот… Кога со умот ги спојувам Тројцата, гледам една Светлост, бидејќи не можам да ја разделам или измерам едната соединета Светлост“.

Нашето познание на Бога се случува не преку постигнување на Неговата суштина со разумот, туку преку соединувањето со Неговите енергии. Кога се причестуваме со Бога, било преку молитвата, а особено преку светите тајни (Причеста), ние преку Христа, во Кого Божјата Личност ја примила целата човечка природа, се соединуваме и со Божеството, и на тој начин ние Го спознаваме Него. Но, тоа е само делумно и претставува само почеток, но во Вечноста уште посовршено ќе се причестуваме со тој Вечен Живот, со Самиот Бог.

На празникот Духовден го празнуваме конечното објавување на Света Троица во човечката историја, кога Светиот Дух слегнал врз апостолите, т.е. во Црквата (затоа овој празник се нарекува и Троица, а се поздравуваме со Бог се јави). Се забележува извесна хронологија во објавувањето на тајната на Пресвета Троица во човечката историја: Отецот се пројавува во Стариот завет, Синот во Новиот, а Личноста на Светиот Дух во Црквата по Педесетница.

И така, ние ја исповедаме Светата Троица: Еден Бог, а три Личности, Отецот, Синот и Светиот Дух, Троица во Единица и Единица во Троица, Едносуштна и Неразделна.

Прв дел    Втор дел

Подготвил: Георгиј Глигоров

Иконите претставуваа прозорци кон небесата, па оттаму тие ја претставуваат, не земната, туку небесната реалност. Ние правиме икони на луѓето кои ги љубиме: хероите на верата коишто се запаметени и чии земни животи се сметаат за поучни и достојни за подражавање. Затоа е природно, освен тоа што се сликаат на еден стилизиран „духовен“ начин, тие да бидат претставувани и како луѓе што можеме да ги препознаваме, со одредени обележја.

Свети Петар

Пламениот и избувлив Лидер на Дванаесетте, Петар, лесно се препознава по неговата бела, кратка и виткана брада и коса. Често се прикажува како држи свиток, кој содржи зборови од некое негово послание. На некои икони може да е прикажан и со клучеви што висат од неговиот појас, коешто претставува референца на зборовите што Исус му ги кажал: И ќе ти ги дадам клучевите од Царството Небесно, и што ќе сврзеш на земјата, ќе биде сврзано и на небесата; и што ќе разврзеш на земјата, ќе биде разврзано и на небесата.

Честопати може да се види на иконите со свети Павле, двајцата маченички пострадани во Рим, како заедно ја држат Црквата, покажувајќи го нивното заедничко првенство (првоврховност) меѓу апостолите.

Свети Павле

Иако не е еден од првичните Дванаесет, свети Павле отсекогаш бил познат како Апостолот (што буквално значи – испратен/иот), како и прв меѓу апостолите. Како таков, тој често се прикажува на иконите на апостолите и тоа како прв на претставата. Павле секогаш се слика со кафеава коса и брада, заострена на едно или две места. Тој е приќелав со високо чело (обележје на голема мудрост и ученост), со мало праменче во средината.

Честопати е прикажан како држи голема книга Евангелие, како потврда за бројот на посланија со кои придонел кон она што подоцна ќе стане Нов завет. Освен тоа, евангелистот Лука бил лекар кој го следел свети Павле на неговите мисионерски патувања, така што праведно би било да се каже дека Павле исто така имал влијание врз Евангелието на Лука и книгата Дела апостолски.

Извор: iconreader.wordpress.com

Ликовната уметност на Црквата, како дел од нејзиниот живот, за своја вистинска содржина го има православното богословие во целост, целото учење на Црквата, соборниот духовен опит на отците, учителите на Црквата и сите подвижници на благочестието, опит проникнат со молитва, нераскинливо поврзан со богослужението. Затоа духоносните отци на Црквата раководеле со тоа пресвештено дело (на иконописување) и пред VII Вселенски собор, и потоа, примајќи го, одобрувајќи го, утврдувајќи го насликаното или исправајќи го, забранувајќи го и отфрлајќи го како несоодветно на духовната вистина.

Сообразно на тоа, првично и осветувањето на новонасликаната икона се состоело во тоа, што иконописецот (кој често и самиот бил еден од подвижниците на благочестието), откако ќе го завршел својот труд, на иконата не ставал натпис, а, немајќи доверба во себе, ја донесувал на разгледување пред претстојателите на Црквата и единствено по утврдувањето на неа се ставало името на изобразениот, што било и нејзино осветување и усвојување на она што е изобразено на неа. До денес Црквата за православна икона ја признава само онаа, на која е ставено името на изобразениот, иако според подоцнежната пракса, за момент на осветување на иконата се сметало нејзиното попрскување со света вода при читањето на назначените молитви. По ова таа се сметала за света, црковна, достојна за почитување (VII Вселенски собор, акт 6.).

На тој начин, во спротивност на световната уметност, древната икона возникнала не на претставата и фантазијата на уметникот, не на неговото лично восприемање и толкување на скриената Божествена вистина, туку, од една страна, на богопросветениот разум на светите отци на Црквата, а од друга страна, на самоодрекувачкото послушание кон гласот на Црквата на светите иконописци, кои преку своето послушание, исто така, се приопштувале на духовниот опит на сите претходни поколенија на отци, учители и свети иконописци, сè до светите апостоли.

Непоколебливоста на Богооткриената вистина, која претставува содржина на ликовната уметност на Црквата, имала потреба и од соодветна на себе форма. И (за време на првите пет-седум векови) преку разумот на Црквата била изработена особена форма, различна од секоја друга форма, постојана, единствена, цврста – канон; форма, повикана да ја изразува не случајноста на личниот светоглед на уметникот, туку вечно непоколебливата Божествена вистина.

Каква е таа форма?

Ако сликата од надворешна страна е прозорец кон материјалниот свет, којшто е просторен, тогаш иконата според надворешната форма е исто така прозорец, но кон духовниот свет, којшто е нематеријален, кој нема ниту време, ни простор во нашето разбирање. Оттука е и рамноста на иконописниот образ, неутралната златна површина (фон) и многу др. Тој свет се дава во иконата не во светлината на личното разбирање на мајсторот, туку во светлината на општоцрковното духовно поимање.

Иконописната форма на образот спаѓа во преданието на светите отци и е неопходна за уметниците, кои сакаат да го принесат својот талант во служба на Црквата.

Нивниот аманет: „Да се слика, како што сликале древните иконописци“ (Стоглав собор), не значи дека треба да се усвојат само нивните методи и стил  на сликање, тоа значи да се следи нивниот пример во тоа свето дело, т.е. да се влезе и да се живее светот, разоткриван од иконата, светот, кој е движен од стравот Божји, кој дише со молитвата, кој е исполнет со благоговение и бестрастите, а не само да се копира надворешната форма.

Нам ни е познато како се труделе светите иконописци. Подготвувајќи се да наслика света икона, древниот, вистинскиот иконописец прво се подготвувал самиот себеси преку молитва и пост, преку послушание кон својот духовен раководител. Тој се подготвувал преку самоодрекување, за во неговото свето црковно дело не навлезе неговата човечка, себељубива, страсна природа и да не ја изопачи Божествената вистина, за самиот да се приближи, колку што е можно, кон светот што му претстои да се допре со четката.

Преподобниот Али(м)пиј, првиот руски иконописец на Киево-Печерскиот манастир, ноќе се молел, дење со големо смирение, чистота, трпение, љубов и богомислие се занимавал со иконопис и по благодатта Божја (како што говори неговото житие) на видлив начин како да го пресоздавал најдуховниот вид на добродетелта.

Во Руската црква нам ни се познати цели собори на свети иконописци. Старецот еросхимонах Нил, возобновувачот на Нилосорската пустина (1801-1870) се занимавал со иконопис, следејќи ги древните византиски обрасци. Како монах со строг, внимателен живот, тој со голема благоговејност, пост и молитвена подготовка сликал свети икони. Својот труд, исто така, го завршил со молитва: со сеноќно бдение на светиот, којшто бил насликан, со Литургија и водосвет, по што благоговејно се поклонувал на новонасликаниот образ и го целивал. Сите икони, од него насликани, се исполнувале со благодатни дарови.

Така се сликале иконите од подвижниците на Црквата. Свето следејќи го црковното предание и аманет, благоговејќи пред височината и длабочината на свештениот образ, древниот иконописец ги заборавал сопствените интереси, сметајќи се себеси среќен, дека неговиот труд како да му дозволува да се допира до облеката Христова. И ниту еден од нив не се осмелил да ја потпише од него создадената икона со своето име, зашто во неа тој ништо не сметал за свое, ниту содржината, ниту формата.

иконописец монахиња Јулијанија (Соколова)

Прв дел     Втор дел

Превод од руски: Георгиј Глигоров

Евангелието говори, дека чистите по срце ќе Го видат Бога (Мт 5,8). Чистото срце е смиреното срце, највозвишен пример на смирение ни е даден од Самиот Господ Исус Христос и кон Негово следење сме повикани сите. Достигнувањето, пак, на таа чистота на срцето е дело на животот и духовниот опит. Ниту од зборови, ниту од книги не може да се научи тоа. Преку активното следење на Христа, преку молитвата, при сосредоточеното внимание кон сè што човекот прави и мисли; од ден на ден, од година во година, по трошки, незабележливо се напластува во него духовниот опит. Без таквиот личен опит, духовниот свет е непостижен. За него може да се философира, и да се биде во него мртов и слеп. И ако правецот во духовниот пат е заземен правилно, тогаш човекот прво ќе почне да ги гледа своите недостатоци, своето вистинско лице без прикривање. Ќе го види патот по којшто оди, и каде има опасности, и како да ги избегне. Тоа е почетокот на просветлување на духовниот вид. Ние за него сите и се молиме постојано на утрените, и вечерните молитви, и во богослуженијата, и во другите молитвословија: Просветли ги очите мои, Христе Боже, за да не се случи некогаш на смрт да заспијам…, Ти, Која ја роди Невечерната Светлина, просветли ја мојата ослепена душа…

Познавајќи се себеси, се смируваме, по мерата на преуспевањето во смирението се очистуваме, ја привлекуваме благодатта Божја, која ги отвора духовните очи и дава дар за гледање на духовното.

Без таквото, макар почетно загледување во областа на духовниот живот, што може да даде во својата уметност човекот, кој е туѓ на тој живот? Образот, создаван од него, нема да биде соодветен на она што тој се дрзнува да го изрази во боите. Достигнувањето на чистотата на срцето е дело на целиот живот на христијанинот. За тоа се случуваат жалости, болести, страсти душевни и телесни, самите гревовни падови, за да може човекот, не во теорија, туку од опит да ја виде својата длабока немоќ и да се смири. Тој тежок пат на човечката душа во ова земно туѓинување кон Небесната татковина е запечатен во творбите на отците на Црквата, кои опитно го поминале него.

Историјата на Црквата изобилува со примери на високи и особени степени на духовно гледање.

Да си споменеме за преподобната Марија Египетска, која никогаш не го видела преподобниот Зосима, но која го повика него по име, нарекувајќи го неговиот чин и велејќи му да му предаде на игуменот на неговиот манастир, тој повнимателно да гледа на себе и на браќата, зашто во многу треба да се исправат. Преподобниот Андреј, заради Христа јуродивиот, кој го видел Покровот на Божјата Мајка во Влахерна, еднаш на градскиот пазар сретнал монах, кој сите го фалеле за добродетелниот живот, му ги исповедале своите гревови нему, му давале многу злато за раздавање на сиромашните. Поминувајќи покрај него, Андреј видел дека него го обвива страшна змија. Приближувајќи се, тој почнал да ја разгледува змијата, а горе, во воздухот, прочитал натпис со црни букви: „Корен на секое беззаконие е змијата на среброљубието“. Андреј ја видел, но монахот не ја видел својата беда. Таквите примери се многу. Старецот еросхимонах Гавриил, еден од нашите руски подвижници, раскажувал дека во детството го гледал она што се случува далеку и што другите не можеле да го видат. Неговите раскази ја плашеле мајката, проста, но длабоко верна селанка, таа го предупредувала и го молела да не се предава на тоа. Со годините таа негова способност исчезнала и повторно се појавила, кога тој веќе станал еросхимонах. Тој ги восприемал човечките мисли како јавен разговор, го гледал она што се случувало на растојание или душите на покојните и светиите. Баќушката разбрал, дека способноста да го гледа скриеното, на човекот му се дава само за чистотата на срцето. Откривајќи нешто за тоа, тој со умиление говорел: „Навистина е справедливо словото Христово – Блажени се чистите по срце, зашто тие ќе Го видат Бога (Мт 5,8), и не само Бога, туку во Бога и сето сокриено на овој свет ќе го видат“.

Затоа VII Вселенски собор за вистински иконописци ги признава светите отци на Црквата – тие творат уметност. Преку опит последувајќи го Евангелието, тие имаат просветлени духовни очи и можат да го созерцаваат она што треба да се изобрази во иконата. Оние, пак, кои само владеат со четката, се само извршувачи, мајстори на своето дело, занаетчии или иконици, како што ги нарекувале кај нас во Русија.

„Иконописот воопшто не е измислено од живописците. На живописецот му припаѓа само техничката страна на делото. Иконописот е пронајдок и предание на светите отци, а не на живописецот. Самите тие божествени отци наши учителски… кои ја објаснувале тајната на нашето спасение, ја изобразиле неа во чесните храмови, ползувајќи се со уметноста на живописците“ (VII Вселенски собор, акт 6.).

(продолжува)

иконописец монахиња Јулијанија (Соколова)

Прв дел

Г.Г.