Сторијата со седумте свети момчиња од Ефес е една од најфасцинантните. Приказната говори за седум млади момчиња со имиња Максимилијан, Ламвлих, Мартинијан, Јован, Дионисиј, Егзакустодијан (Константин) и Антонин, коишто живееле во средината на 3 век, за време на владеењето на императорот Декиј (249-251), кога тој го посетил Ефес и се појавила заповед секој да принесе жртва на боговите под смртна закана. Откако биле обвинети заради нивната христијанска вера, седумте момчиња избегале од градот и се сокриле во пештера на планината Охлон, каде времето го поминале во молитва, подготвувајќи се за мачеништво. Императорот дознал каде се момчињата, па заповедал да се запечати влезот од пештерата со камења, та светиите да умрат од глад и жед.

Приказната потоа нè пренесува за речиси два века подоцна, во времето на владеење на императорот Теодосиј Помладиот (408-450), кога сите гонења на христијаните завршиле, а Христијанството веќе постанало официјална државна религија. Во тоа време во градот возникнала расправа околу воскресението на мртвите. Во меѓувреме, сопственикот на земјата со пештерата ја пронашол камената конструкција и неговите работници го откриле влезот. Се покажало дека Господ ги запазил момчињата живи, и тие се разбудиле од сонот, без да знаат дека поминале речиси два века. Нивните тела и облеки биле потполно нераспаднати. Вистината ја осознале кога Ламвлих отишол во градот да купи леб и слушнал дека името на Исус слободно се изговара, а самиот покажал древна монета со ликот на Декиј при купувањето. Збунет бил однесен кај ефескиот епископ, кој подоцна ќе зборува со сите седум момчиња и ќе открие дека Бог го дозволил ова чудо, со цел да ја заврши расправата околу воскресението на мртвите. Исто така и императорот дошол во Ефес да го види чудото и откако разговарал со нив, им било дозволено да се вратат во пештерата без царските почести што императорот сакал да им ги укаже, и таму сите тие заспале засекогаш. Утврдено е дека светите момчиња заспале во пештерата во 250 година, а се разбудиле во 434, што значи дека спиеле околу 184 години.

Иако оваа приказна изгледа како мит или некаква измислена бајка за оние што не прифаќаат чуда, сепак она што е зачудувачки е историскиот контекст во кој таа е поставена. Се споменуваат конкретни императори, историски контроверзи што се случиле во историски град (кој придобил уште поголема слава 3 години пред чудото, 431, кога се случил и Третиот Вселенски собор во Ефес), имаме две историски епохи: една со гонењето на Декиј и друга кога има мир при Теодосиј. Се укажува дури и конкретното место, каде овие светии починале. Историчноста на овие светии воопшто не била ставана под сомнеж, сè до 16 век, поради провереноста на сторијата и нејзината мошне бргу раширена популарност по тогашниот познат свет.

Православната црква си споменува за овие светии двапати годишно: на 4/17 август и 22 октомври/4 ноември (првиот датум како ден на нивното прво заспивање, а последното како датум на нивната смрт) и никогаш не се сомневала во веродостојноста на повеста. Латинскиот мартириолог, исто така, ги прославува на 7 јули. Тие се почитувани и во Исламот, познати како „Луѓето од пештерата“ (Ashab Al-Kahf) со едно целосно поглавје посветено ним во Куранот (Сура 18, стихови 9-26).

Појавата на протестантизмот и периодот на Просветата на Запад покренале сомнежи по однос на оваа сторија. Цезар Барониј (1538-1607), не само ренесансен научник, туку и кардинал на Латинската црква, бил првиот кој ја третирал сторијава како „апокрифна“. Таа и до денес не се прифаќа сериозно. Римокатоличката црква ова предание го смета за „чисто измислена романса“. Сторијата станала многу популарна во литературата на романтиците, но во извртена форма, инспирирајќи ја поемата на Гете, бајката на браќата Грим, приказната за Рип ван Винкл на Вашингтон Ирвинг, „Заспаниот се буди“ на Х.Џ.Велс, како и „Невините во странство“ на Марк Твен.

Ако сторијата со седумте заспани имала факт во својата основа, би очекувале дека вакво извонредно откровение ќе се распространи по светот за релативно кратко време. Историските факти јасно покажуваат дека токму тоа се случило. Кон крајот на 6 век, ова предание било познато од Ирска до Персија, и од Етиопија до скандинавските земји. Поради раното распространување на сторијата, истражувачите заклучиле дека првите запишани верзии на ова предание најверојатно се создадени во првата генерација на самиот настан.

Чудото се случува во конкретно време и дава одговор на диспутот што се вртел околу воскресението на мртвите. Оригенистичката контроверза започнала на крајот од 4 век и до 434 се раширила од Египет до Мала Азија. Оригенистите го негирале воскресението на телото и кога епископот Стефан забележува, дека епископот во тоа време го разбрал чудото како одговор на контроверзата, и самото тоа најверојатно спречило оригенизмот да се утврди во Ефес.

Подоцна над гробовите на ефеските момчиња била изградена црква. Поклоништвото на местото на пештерата било крајно популарно во 15 век, за што сведочат записите на ѕидот и на латински и на грчки. Теодосиј во 6 век, при своето поклоништво, ги видел гробовите на момчињата и, според еден писател од 9 век, посетителите на пештерата можеле да ги видат седумте нераспаднати тела. Рускиот поклоник од 12 век, Даниел, го видел истото.

Во 1926 година истражувачи од Австрискиот археолошки институт ги откриле рушевините на базиликата на седумте заспани (изградена над пештерата) и го датирале местото (средина на 5 век) и на тој начин археологијата ја потврдила датата што е укажана во писмените извори.

Денес може да се види погребното место на седумте момчиња, коишто претставуваат отворени празни дупки.

Во денешно време е докажано, дека основата на сторијата е добро проверен историски факт. Црквата од 5 век е откриена на локација, која се смета за древен Ефес. Текстуалната критика ги потврдила резултатите од археолошкото откритие. Иако археологијата и текстуалната критика не можат да го потврдат чудото зад приказната, сепак тие потврдуваат дека сторијата опишува вистински историски настан за седум млади момчиња, коишто се појавиле меѓу Ефесјаните и за кое се верува дека е чудо, кое за сите го потврдува воскресението од мртвите.

Извор: www.johnsanidopoulos.com

Г.Г.

Црковниците толку години ја криеле од нас целата вистина! Вест од насловна страница… Значи, што всушност нашле научниците? И за што сведочи нивниот пронајдок? Да се обидеме накратко да објасниме.

Најден е, или поточно, внимателно е опишан и пуштен во научниот промет еден папирусен фрагмент со текст, кој припаѓа на приватен колекционер. Станува збор за правилен правоаголник со размер 4 х 8 cm, очигледно исечен од текст со поголем обем – пришто, тој вешто бил исечен, случајните остатоци никогаш немаат таква правилна форма. Него е возможно да го исекле уште во древноста за некои цели, а возможно е тоа да го сторил во поново време и некој алчен продавач на папируси, зашто за повеќе фрагменти можеш да стекнеш многу повеќе пари, отколку за еден целосен документ. Можеби го исекле и специјално, одделувајќи го од контекстот, за да се создаде некаква вештачка сензација – впрочем, самиот факт што текстот е исечен сам по себе сè уште ништо не говори, помеѓу кумранските ракописи има и такви фрагменти од кожени свитоци, од кои бедуините сечеле влошки за своите сандали. И самото тоа на никаков начин не ја докажува нивната автентичност.

На овој папирус е напишан текст на коптски јазик (со него се користеле во древноста жителите на Египет, а денес Коптската црква го запазила како богослужбен јазик). На едната страна има осум непотполни редови, а на другата – шест, но таму тие практично не се читаат, можат да се разберат само неповрзани зборови. Ракописот е ист, така што, најверојатно, станува збор за страница од кодекс (книга). Папирусот несомнено е древен – но, кој и кога ги напишал на него тие букви? Тоа е задача на палеографите, специјалисти за древни ракописи, но тие засега не дале еднозначен одговор. Како приближен датум се споменува IV век од нашата ера, но веднаш мораме да забележиме, дека древноста на текстот (не на папирусот, туку на текстот) засега предизвикува сомнеж.

Еве го приближниот превод на текстот од предната страна (спорните зборови се поставени во заграда):

не мене. Мојата мајка ми дала жи(вот)

учениците му рекоа на Исус

отфрли. Марија (не?) е достојна за тоа

Исус им рече: мојата жена

таа може да биде мој ученик

нечестивите нека се распрснат

до мене, јас останував со неа, за

лик

Секако, најмногу прашања предизвикува четвртиот ред. Специјалистите во областа на коптскиот јазик сметаа дека, без никаков сомнеж, ова е почеток на реплика на Исус во некој дијалог и дека Он говори за Својата жена. Да, но што Он говори за неа? Можеби понатаму имало зборови кои кажуваат дека таа „не постои“? Тоа не е многу веројатно. Или овој збор е употребен во преносна смисла, на пример: „Мојата жена е Мојата Црква?“ Зашто и во посланијата на апостолот Павле го среќаваме образот на Црквата како невеста Христова. И за која Марија станува збор во текстот? Дали за Дева Марија, Мајката на Исус, бидејќи таа се споменува во првиот ред? Или за некоја друга Марија, во Евангелијата среќаваме неколку жени со тоа име? Можеби така ја нарекувале самата таа жена?

За да се одговори на овие прашања, потребно е да се реконструира контекстот, т.е. да се разбере од каков текст е овој пасус. До овој момент не е пронајден никаков ракопис, каде би можел тој да се „постави“, иако имаме сличност со евангелските текстови. Притоа, треба да се помни дека од првите векови на Христијанството канонски се признавале само четирите нам познати Евангелија, но текстови под називот „Евангелие“ имало многу повеќе: различни апокрифи предложувале свој вид на „алтернативни верзии“ на благовестието, секој во функција на своето учење. Голема е веројатноста дека станува збор за пасус токму од таков текст.

Најмногу сличности има со Евангелието според Тома, ран гностички текст, таму дури има и многу слични зборови: „Оној кој не ги замразил татко си и мајка си, како Јас, не може да биде Мој ученик, и оној кој не ги возљубил своите татко и мајка, како Јас, не може да биде Мој ученик… Но мојата мајка навистина ми даде живот“. Воедно да обратиме внимание, колку е близок овој текст кон канонскиот и како во исто време се разликува од него: „ако некој доаѓа при Мене и не ги замрази татко си и мајка си, и жената и децата, и браќата и сестрите, а притоа и самиот свој живот, тој не може да биде Мој ученик“ (Лк 14,26).

Апокриф е еден вид препишано Евангелие: сижето практично е истото, зборовите и изразите се блиски, но идеите можат да бидат сосема други. Кај гностиците, во нивното евангелие, Исус, се чини, ги мразел своите мајка и татко, и барал да биде подражаван во тоа. Но, зборовите за омраза кон сопствениот живот тие ги изоставиле. Ако се избира според принципот „како е поудобно“, тогаш гностичкото евангелие и навистина е попривлечно: иако ги мразам своите сродници, на свој начин сакам да бидам достоен ученик, а никој од мене да не бара да го дадам животот…

Што се однесува до Марија, постоел и еден друг текст кај истите гностици, кој се нарекувал „Евангелие според Марија“. На почетокот од него, Петар ја моли Марија Магдалина: „Сестро, ти знаеш дека Спасителот те љубеше повеќе од сите жени. Кажи ни збор од Спасителот за кои си спомнуваш, коишто ги знаеш ти, но не и ние, и коишто ние не сме ги ни слушнале“. Таму, секако, не се тврди дека Марија Магдалина била жена на Исус, но многу е слично на тоа: кој би знаел за Учителот буквално сè, што не го знаат дури и неговите најблиски ученици? Жената, се разбира.

Да се поставиме себеси на место на автор на древни текстови, кој воопшто „не се измачува“ со прашања околу верноста на црковното Предание, „широко гледа на нештата“ и генерално речено, се самоизразува. Прочитал неколку такви гностички или какви било други истории за Исус и решил по нивни мотиви да состави своја сопствена. Можеби, кон поуките за односот кон родителите сакал да додаде и укажувања, како да се однесува кон жена, зашто и тоа е актуелно. А можеби во глава му дошло дека Исус и самиот би требало да биде женет, така му укажувале разни индиректни соопштенија. И измислил уште малку и се добило она што толку неодамна било откриено во вид на фрагмент во приватна колекција. Некаков Ден Браун од древните векови, такви автори коишто никогаш не недостасувале.

Замислете си дека до археолозите од идните векови стигнат од наше време фрагменти од книгите на Пелевин и Лукјаненко, и тие почнат да ја реконструират реалноста. Па, многу детали и се совпаѓаат со она што го знаеме од историските извори, значи, возможно е да се верува и на сè друго.! Значи, „Generation P“ или „Ноќна стража“ ни разоткриваат тајни од вистинскиот живот на московјаните од крајот на XX век! Сензација!

А можеби авторот на овој текст и живеел во наше време? Можеби тој едноставно сакал да заработи пари, нанесувајќи измислени зборови на древен папирус, и резултатот го објавил како пронајдок? Или не се работи за пари, туку за желбата „да се уфрли“ на пазарот на идеи уште една свежа мисла: Исус навистина бил женет, но ние не сме знаеле? И папирусот бил изработен токму со таа цел? Засега нема еднозначен одговор, но од тој одговор ништо нема да се промени во нашиот однос кон евангелската повест. Во сите векови постоела желба да се создаде сопствена верзија на евангелските настани, да се изложи учењето на Христа во сопствена редакција. Книгите, во кои се содржи сето тоа, обично се нарекуваат апокрифи.

Но, пронајдокот во секој случај е многу интересен. Тој ни напомнува дека Христијанството не се појавило одеднаш во готова форма во некоја стерилна лабораторија, дека тоа растело и се развивало меѓу мноштвото други философски и религиозни текови, дека тоа го чувало сопствениот образ на Спасителот, Учителот и Младоженецот, отфрлајќи сè што не било нему соодветно. Но, тоа воопшто не значи дека соперниците никако не се обидувале да го употребат тој образ за сопствени цели и нтереси. Во суштина, истото се случува и денес.

А освен тоа, целата оваа историја повторно ни покажува дека древноста не е откриена за нашите погледи онака, како што е откриена современоста: секој нов пронајдок треба, како прво – проверка на автентичноста, а како второ – оценка и интерпретација. Ние добро знаеме: не сè што е напишано на Интернет или на соседната ограда задолжително е вистина. Истото важи и за древните папируси. Техниката на пишување била поинаква, но склоноста на човекот кон (само)измама и слободно творештво малку се променила од тие дамнешни времиња.

Андреј Десницки

Г.Г.

Руските истражувачи имале можност да изведуваат теренски истражувања само до Револуцијата во 1917 година, и притоа ископувањата во основа се вршеле на „руско тло“ во Ерусалим од страна на архимандритот Антонин (Капустин) и соработниците на Рускиот археолошки институт во Константинопол. Честопати руските научници биле ограничени со археолошките истражувања: местата на ископување, изведувани од страна на западните експедиции во Палестина, зад Јордан и Сирија, биле посетувани од професорите А.А. Олесницки, М.Д. Муретов, соработниците на Императорското православно палестинско општество и Рускиот археолошки институт во Константинопол. Основната заслуга на руската школа по библиска археологија пред Револуцијата се состоела не во ископувањата, туку во решавањето на втората научна задача – во аналитичкото осмислување на откритијата на западните истражувачи на артефактите во светлината на библискиот текст и древните писмени извори. Имено, до таквата методологија во својата работа се придржувале професорите на духовните академии А.А. Олесницки, В.П. Рибински, И.Г. Троицки, А.П. Лопухин.

По 1917 година во Русија истражувањата, поврзани со библиската археологија, биле прекинати. Световната археологија во СССР сѐ до крајот на Втората светска војна обраќала мало внимание на археологијата на библиските земји. Во западната наука, напротив, првата половина на 20 век се карактеризира со блескавата дејност на извесни истражувачи, финансирани од религиозни организации кои секогаш се стремеле своите пронајдоци да ги проанализираат во врска со библиските повествувања. Големиот број на ископувања во Палестина и другите библиски земји се заслуга на американскиот научник Вилијам Фоксвел Олбрајт (William Foxwell Albright, 1891-1971) и неговите следбеници – Ернест Рајт (Ernest Wright), Нелсон Глук (Nelson Glueck) и др. Водејќи се според текстот на Светото писмо, како според компас, Н. Глук открил повеќе од 1000 објекти во областа при Јордан и уште 500 во пустината Негев, потврдувајќи ја со тоа точноста на библиските опишувања на многу настани.

По Втората светска војна ретките археолошки експедиции на советските световни научници првенствено биле упатувани во околубиблискиот регион: Сирија, Анадолија, Месопотамија, игнорирајќи ја поради идеолошки причини Палестина. Во СССР првенствено се воделе теоретски истражувања поврзани не со изучувањето на Библијата, туку со истражувањата во областа на историјата, културата и литературата на земјите од древниот Блиски исток (со тоа се занимавале конкретно И.М. Дјаконов, В.К. Афанасјева, И.Ш. Шифман и др.). Почнувајќи од 1960-тите години, таа дејност се дополнувала со преводи на дела на западни автори: Л. Вули (Leonard Woolley), Е. Церен (Erich Zehren), О.Р. Гарни (Oliver R. Gurney), С. Крамер (Samuel Cramer), А.Л. Опенхејм (A. Leo Oppenheim), Е. Вардиман (E. E. Vardiman), Т. Јакобсен (Thorkild Jacobsen) и др.

Црковните истражувачи по возродувањето на духовните академии во 1946 година биле потполно лишени од можноста да одат на ископувања, затоа прашањата на библиската археологија ги допирале во рамки на лекциите, посветени на Светото писмо. Почнувајќи од 1970-тите години специјален курс по библиска археологија се предавал во Санкт-Петербуршката (Ленинградската) духовна академија. Во тоа време на црковните научници им било достапно само мало ограничено количество на западни извори, затоа сестрано обработени курсеви по библиска археологија се појавиле само во последните неколку години, кога се отвори можноста за слободен пристап до западната литература. Впрочем, како и претходно, црковните истражувачи биле лишени од можноста да одат на ископувања – сега веќе не поради идеолошки, туку поради економски причини. Но, поради тоа вредноста на нивните аналитички работи не се намалува. Напротив, промената на методите кон теренските ископувања во западната археологија во втората половина на 20 век покажала, дека теоретскиот правец кој доминирал уште пред Револуцијата во руската библиско-археолошка наука, во денешно време придобива особено значење и вредност.

Во западната теренска археологија во последниот половина век коренито се променила методологијата на археолошките истражувања – почнал да се користи комплексниот пристап. Помина времето на истражувачи – самци од првата половина на 20 век, па макар тие и да се многу истакнати. Сегашниот комплексен пристап бара археолошките ископувања да се водат од големи групи на научници од различен профил, во кои спаѓаат специјалисти по стратиграфија, географија, геологија, климатологија, палеоботаника, палеозоологија, антропологија, историја на техниката и по компјутерска техника, без која не е возможно да се обработува огромно количество на собрани податоци. Финансирањето на таквите зафати веќе не е на грбот на религиозните организации – работите се изведуваат не само со средства на големи универзитети, туку и при поддршка на државни министерства и сектори. Обратната страна на комплексниот пристап првенствено е неговата фактолошка задача – експедициите се повикани најточно и сестрано да го зафиксираат процесот на изведуваните ископувања во сите аспекти, но притоа не се поставуваат цели или задачи, поврзани со библиската тематика.

Таквиот пресврт на настаните поттикнал некои западни научници набрзина да известат за „смртта на библиската археологија“. Всушност, може да се зборува не за „смрт“, туку за ослободување на библиската археологија од обврската задолжително да трага по нови артефакти, нешто што им дозволило на библиските археолози да се фокусираат на анализата на фактичкиот материјал.

Во утврдувањето на погледот врз библиската археологија како на првенствено теоретска дисциплина помагаат и промените на крајот од 20 век во сферата на општата археологија. Треба да се прави разлика помеѓу процесот на теренските ископувања од аналитичкото осмислување на најдените артефакти и изградувањето на целосна слика за древните епохи врз нивна основа. Фактички, во општата археологија веќе се појави таков правец како теоретска археологија чија вокација, за разлика од теренската, е да се занимава исклучиво со аналитички задачи. Затоа и библиската археологија може да претставува аналитичка библиско-богословска дисциплина. Слично на руските истражувачи пред Револуцијата, современиот библиски археолог веќе не се смета себеси обврзан да изведува теренски работи; неговата вредност како специјалист се состои, пред сѐ, во умешноста да го осмисли она што е најдено од другите истражувачи и комплексните експедиции, и да го поврзе тоа со текстот на Светото писмо и другите писмени извори.

За илустрација на оваа мисла подолу ќе се разгледаат неколку значајни примери на археолошки откритија во последните 50 години, кои имаат значење за изучувањето на Светото писмо.

(продолжува)

свештеник Димитриј Јуревич